درخت حیات

شما و دخترخاله‌ها و پسرعموهایتان پدربزرگ و مادربزرگِ مشترک دارید. اگر عقب‌تر بروید، با آدم‌هایی که هرگز ندیده‌اید هم نیاکانِ مشترک دارید. اگر بشود همین‌طور عقب رفت - هزاران، میلیون‌ها، میلیاردها سال - آن‌وقت با چه کسانی نیای مشترک دارید؟

افسانه یا واقعیت؟ انسان از شامپانزه تکامل یافته است.

طرحِ داروین

در سال ۱۸۳۷، کمی بعد از سفرش به دورِ دنیا، چارلز داروین دفترچه‌هایش را از ایده‌هایی درباره‌ی تغییرِ گونه‌ها پر می‌کرد. در یکی از صفحه‌ها نوشت «I think» (فکر می‌کنم) و درختی کوچک و شاخه‌شاخه کشید.^۱ هر شاخه یک گونه بود. جایی که دو شاخه به هم می‌رسند، گونه‌ای است که هر دو از آن آمده‌اند.

تصویر: طرحِ «I think» چارلز داروین، دفترچه‌ی B (۱۸۳۷). مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز.

این ایده نیای مشترک نام دارد: همه‌ی جانداران خویشاوندند، چون از نیاکانِ مشترکی آمده‌اند. نیای مشترک گونه‌ای است که دو یا چند گونه‌ی بعدی از آن پدید آمده‌اند. در طول نسل‌های بسیار، انتخاب طبیعی و تغییرهای دیگر شاخه‌های یک نیا را از هم دور کرد تا گونه‌هایی جدا شدند.

درختِ همه‌ی جانداران

زیست‌شناسان امروز یک درخت حیات بزرگ می‌کشند. سرِ شاخه‌هایش گونه‌هایی‌اند که امروز زنده‌اند و جاهایی که شاخه‌ها از هم جدا می‌شوند، نیاکانِ مشترکِ آن‌ها. شاخه‌های نزدیک، مثل شیر و پلنگ، به‌تازگی از هم جدا شده‌اند. شاخه‌های دور، مثل انسان و قارچ، خیلی پیش‌تر جدا شده‌اند - اما آن‌ها هم جایی پایین‌تر، روی تنه، به هم می‌رسند.

از کجا می‌دانیم

سه نوع شاهد به یک سو اشاره می‌کنند.

1. سنگواره‌ها نشان می‌دهند جانداران در طول زمان، لایه به لایه، تغییر کرده‌اند (درس «خواندنِ سنگواره‌ها»).
2. طرحِ بدنِ مشترک. بازوی انسان، پای سگ، بالِ پرنده و باله‌ی نهنگ همه یک دسته استخوانِ یکسان دارند که فقط اندازه و شکلشان فرق کرده است. این وقتی معنا دارد که همه نسخه‌هایی از اندامِ یک نیای واحد باشند.^۳
3. دی‌ان‌اِی. همه‌ی جانداران از دی‌ان‌اِی، رمزِ شیمیاییِ ژن‌ها، استفاده می‌کنند و آن را تقریباً به یک شکل می‌خوانند. این شاهدی است بر این‌که همه‌ی جانداران یک نیای مشترک دارند.^۳ هر چه دو گونه خویشاوندیِ نزدیک‌تری داشته باشند، دی‌ان‌اِی‌شان شبیه‌تر است.

خودتان امتحان کنید

استخوان‌های دستِ خودتان را لمس کنید: یکی در بازو، دو تا در ساعد، و تعدادی استخوانِ کوچک در مچ و کفِ دست. دفعه‌ی بعد که بالِ مرغ می‌خورید، به استخوان‌هایش نگاه کنید و همین الگو را پیدا کنید.

واژه‌های این درس

• نیای مشترک - گونه‌ای که دو یا چند گونه‌ی بعدی از آن پدید آمده‌اند؛ و ایده‌ی این‌که همه‌ی جانداران از همین راه با هم خویشاوندند
• درخت حیات - نموداری شاخه‌شاخه که نشان می‌دهد همه‌ی گونه‌ها چطور با هم خویشاوندند

ایده‌ی اصلی

همه‌ی جانداران یک خانواده‌ی بزرگ‌اند: هر دو گونه، هر قدر هم متفاوت، جایی در گذشته نیای مشترکی دارند.