زیستگاه‌ها و اکوسیستم‌ها

سنگ پهنی را در باغچه برگردانید: دنیای کوچکی زیرش پیدا می‌شود. خرخاکی، کرم خاکی، خاک نمناک و تاریکی خنکِ زیر سنگ. حالا سرتان را بالا بیاورید: همین را در اندازه‌ی بزرگ‌تر هم می‌بینید. یک برکه، یک جنگل، یک بیابان، هر کدام با جانداران خودش. چه چیزی همه‌ی این جانداران را به جایی که در آن زندگی می‌کنند، و به یکدیگر، گره می‌زند؟

افسانه یا واقعیت؟ اکوسیستم یعنی فقط جانوران و گیاهانی که در یک جا زندگی می‌کنند.

یک خانه: زیستگاه

زیستگاه جایی است که یک جاندار در آن خانه دارد. زیستگاه خوب همه‌ی چیزهایی را که جاندار برای زنده ماندن لازم دارد به او می‌دهد: غذا، آب، پناهگاه و جا، هر کدام به اندازه‌ی کافی.^۱ زیستگاه شتر بیابانی گرم و خشک است؛ زیستگاه ماهی قزل‌آلا رودخانه‌ای سرد و تمیز. قزل‌آلا را از رودخانه بیرون بیاورید و در بیابان بگذارید، زود می‌میرد. نه چون ضعیف است، بلکه چون آن‌جا زیستگاه او نیست.

همه‌ی آن مکان: اکوسیستم

حالا از یک جانور فاصله بگیرید و کل آن مکان را ببینید. همه‌ی قورباغه‌های یک برکه با هم یک جمعیت هستند (همه‌ی جانداران یک نوع در یک جا). همه‌ی جمعیت‌های برکه با هم، یعنی قورباغه‌ها، ماهی‌ها، نی‌ها، سوسک‌های آبی و جلبک‌های سبز ریز، یک اجتماع می‌سازند. اکوسیستم (بوم‌سازگان) همین اجتماع است به‌علاوه‌ی چیزهای غیرزنده‌ی دور و برش: آب، گِل، سنگ، هوا، نور خورشید و دما، و اثری که همه‌ی این‌ها بر هم می‌گذارند.^۲

بخش‌های زنده و غیرزنده همیشه روی هم اثر می‌گذارند. گیاهان آب و مواد معدنی را از خاک می‌گیرند؛ برگ‌های افتاده می‌پوسند و دوباره خاک می‌شوند؛ درخت‌ها روی زمین سایه می‌اندازند و آن را خنک و نمناک نگه می‌دارند، و برای همین گیاهان دیگری زیرشان می‌رویند.

اکوسیستم‌های بزرگ و کوچک

اکوسیستم می‌تواند به کوچکیِ یک چاله‌ی آب یا به بزرگیِ یک اقیانوس باشد. دانشمندان مرزش را هر جا که برای مطالعه مفید باشد می‌کشند. در کرانه‌ی جنوبی دریای خزر، در ایران و جمهوری آذربایجان، جنگل‌های هیرکانی حدود ۸۵۰ کیلومتر کشیده شده‌اند. تاریخ این جنگل‌ها به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش برمی‌گردد و در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.^۳ بیش از ۳٬۲۰۰ نوع گیاه در آن‌ها می‌روید و ۱۸۰ نوع پرنده و ۵۸ نوع پستاندار در آن‌ها زندگی می‌کنند که پلنگ ایرانی هم یکی از آن‌هاست.^۳

جنگل هیرکانی در مازندران، در شمال ایران، در اردیبهشت. عکس: Ninara، CC BY 2.0، از ویکی‌مدیا کامنز؛ اندازه‌اش کوچک شده است.

بیابان هم اکوسیستم است، با آب کم و دمایی که بالا و پایین زیادی دارد. جانداران آن، مثل نخل خرما، مارمولک‌ها، سوسک‌ها و روباه‌هایی با گوش‌های بزرگ که گرما را از بدن بیرون می‌دهند، همان‌هایی هستند که می‌توانند با این شرایط کنار بیایند.

خودتان امتحان کنید

یک تکه‌ی کوچک بیرون از خانه انتخاب کنید: زیر یک درخت، گوشه‌ای از پارک، یا دور یک گلدان. ده دقیقه وقت بگذارید و دو فهرست بنویسید: جاندارانی که می‌بینید (ریزها را هم بشمارید)، و چیزهای غیرزنده‌ای که این جانداران به آن‌ها وابسته‌اند. بعد یکی از جانداران را انتخاب کنید و بنویسید از کدام چیزِ فهرست دوم استفاده می‌کند و چطور.

واژه‌های این درس

• زیستگاه - جایی که یک جاندار در آن خانه دارد و غذا، آب، پناهگاه و جای کافی به او می‌دهد
• جمعیت - همه‌ی جانداران یک نوع در یک جا
• اجتماع - همه‌ی جمعیت‌های نوع‌های مختلف که در یک جا زندگی می‌کنند
• اکوسیستم - یک اجتماع همراه با چیزهای غیرزنده‌ی دور و برش، که همه روی هم اثر می‌گذارند

ایده‌ی اصلی

اکوسیستم یعنی جانداران و محیط غیرزنده‌شان که مثل یک دستگاه با هم کار می‌کنند؛ یک بخش را تغییر دهید، بقیه هم آن را حس می‌کنند.