مغز و عصب‌ها

دستتان به دسته‌ی ماهیتابه‌ای می‌خورد که روی اجاق بوده است. پیش از آن‌که حتی فکر کنید «داغ است!»، دستتان پریده و کنار رفته. فقط لحظه‌ای بعد است که درد را حس می‌کنید. دستتان چطور پیش از آن‌که بدانید چرا، حرکت کرد؟

افسانه یا واقعیت؟ ما فقط از ۱۰ درصدِ مغزمان استفاده می‌کنیم.

شبکه‌ای از پیام‌رسان‌ها

دستگاه عصبی شبکه‌ی پیام‌رسانیِ بدن است. سه کار می‌کند: حس می‌کند درون و بیرونِ شما چه خبر است؛ می‌فهمد این یعنی چه؛ و به ماهیچه‌ها و اندام‌ها فرمان می‌فرستد.^۱ دو بخش دارد:^۱

1. مغز و نخاع - مرکزِ فرماندهی. نخاع درونِ ستون مهره‌ها پایین می‌رود.
2. عصب‌ها - رشته‌هایی که از نخاع و مغز به همه‌ی بخش‌های بدن می‌روند. بعضی پیام‌ها را از حس‌ها به درون می‌آورند و بعضی فرمان‌ها را به ماهیچه‌ها می‌برند.^۲

نورون‌ها: یاخته‌هایی که پیام می‌برند

پیام‌ها را یاخته‌های (سلول‌های) ویژه‌ای به نام نورون (یاخته‌ی عصبی) می‌برند. نورون شاخه‌های کوتاهی دارد که پیام را از یاخته‌های دیگر می‌گیرند، و یک رشته‌ی بلند به نام آکسون که پیام را به یاخته‌ی بعدی می‌رساند.^۳ این پیام الکتریکی است و بسیار سریع حرکت می‌کند. مغزِ انسان حدود ۸۶ میلیارد نورون دارد.^۳۴

بخش‌های مختلف، کارهای مختلف

هر بخش از مغز کاری دارد. بخشِ بزرگ و چین‌خورده‌ی بالایی به فکر کردن، زبان و حس‌ها می‌پردازد. در پشتِ سر، مخچه تعادلتان را حفظ می‌کند و حرکت‌هایتان را نرم می‌کند. در پایین، جایی که مغز به نخاع می‌رسد، بصل‌النخاع کارهایی را می‌گرداند که هیچ‌وقت به آن‌ها فکر نمی‌کنید: نفس کشیدن و تپشِ قلب.^۲

بازتاب‌ها: میان‌بُر

برگردیم به ماهیتابه‌ی داغ. پوستِ دستتان پیامی را از راهِ یک عصب به نخاع می‌فرستد و نخاع یک‌راست به ماهیچه‌ی بازویتان فرمان می‌دهد که دست را عقب بکشد.^۶ لازم نیست پیام تا مغز بالا برود و منتظرِ تصمیم بماند. به چنین واکنشِ سریع و خودکاری بازتاب (رفلکس) می‌گویند.^۲ مغز لحظه‌ای بعد باخبر می‌شود و همان وقت است که درد را حس می‌کنید و می‌گویید «آخ».

خودتان امتحان کنید

از دوستی بخواهید خط‌کشی را درست بالای انگشت‌های بازِ شما نگه دارد و بی‌خبر رهایش کند. هرچه زودتر آن را بگیرید. هرچه پایین‌تر بگیریدش، کُندتر بوده‌اید. این گرفتن به تصمیمِ مغز نیاز دارد، برای همین از یک بازتاب کُندتر است.

واژه‌های این درس

• دستگاه عصبی - مغز، نخاع و عصب‌ها، که پیام‌ها را در بدن جابه‌جا می‌کنند
• نخاع - رشته‌ی کلفتی از بافتِ عصبی درونِ ستون مهره‌ها
• عصب - رشته‌ای از تارهای عصبی که پیام‌ها را میانِ بدن و نخاع یا مغز می‌برد
• نورون - یاخته‌ی عصبی، که پیام‌های الکتریکی را می‌برد
• بازتاب - واکنشی سریع و خودکار که منتظرِ تصمیمِ مغز نمی‌ماند

ایده‌ی اصلی

نورون‌ها پیام‌ها را میانِ بدن و مغز و نخاع می‌برند، و برای بعضی خطرها نخاع خودش، با یک بازتاب، جواب می‌دهد.