یاخته‌ی گیاهی و یاخته‌ی جانوری

یک ساقه‌ی تازه‌ی کرفس را خم کنید؛ با صدای ترق می‌شکند. چند روز گلدانِ خانه را آب ندهید؛ برگ‌هایش شل می‌شوند و آویزان. هر دو به یاخته‌هایی برمی‌گردد که گیاه از آن‌ها ساخته شده، و به فرقِ آن‌ها با یاخته‌های بدن شما.

افسانه یا واقعیت؟ گیاهان به‌جای میتوکندری کلروپلاست دارند، پس یاخته‌های گیاهی میتوکندری لازم ندارند.

بخش‌های پایه‌ی یکسان

یاخته‌های گیاهی و جانوری روی یک نقشه ساخته شده‌اند. هر دو غشای یاخته دارند که دور لبه کشیده شده، سیتوپلاسم در درون، هسته‌ای که دی‌ان‌اِی را نگه می‌دارد، میتوکندری‌هایی که انرژی آزاد می‌کنند و ریبوزوم‌هایی که پروتئین می‌سازند. (این بخش‌ها در درس «درون یک یاخته» آمده‌اند.)

سه چیزِ اضافه در یاخته‌ی گیاهی

یاخته‌ی گیاهی سه بخش دارد که یاخته‌ی جانوری ندارد:^۱

1. دیواره‌ی یاخته. بیرونِ غشا دیواره‌ای سفت هست که بیشترش از سلولز ساخته شده، ماده‌ای محکم که از قند درست شده است. این دیواره از یاخته محافظت می‌کند و به آن شکل می‌دهد. به خاطرِ دیواره است که یاخته‌های گیاهی شبیه جعبه‌اند و کرفس ترق صدا می‌دهد.
2. کلروپلاست‌ها (سبزدیسه‌ها). این بخش‌های کوچک و سبز نور را می‌گیرند و با آن غذا می‌سازند: قندی که از آب و کربن‌دی‌اکسید، گازی در هوا، ساخته می‌شود. این کار فتوسنتز نام دارد و درس خودش را دارد: درس «گیاهان چطور غذا می‌سازند». رنگ سبزِ برگ‌ها از همین‌هاست. همه‌ی یاخته‌های گیاه کلروپلاست ندارند: یاخته‌ی ریشه، که زیر خاک و در تاریکی است، هیچ کلروپلاستی ندارد.
3. یک واکوئول بزرگ (کُریچه). بیشترِ فضای یاخته‌ی گیاهی را یک کیسه‌ی بزرگ پر از مایعی آبکی گرفته است: واکوئول. وقتی پر است، از درون به دیواره فشار می‌آورد و یاخته را سفت نگه می‌دارد. وقتی گیاه کم‌آب می‌شود، واکوئول‌ها آب از دست می‌دهند و گیاه پژمرده می‌شود.^۱

یاخته‌های گیاهیِ واقعی این شکلی‌اند. این‌ها از برگِ یک گیاه کوچکِ آبزی‌اند که زیر میکروسکوپ مدرسه حدود ۴۰۰ برابر بزرگ شده‌اند. دیواره‌ها را به شکل خط‌های تیره بین یاخته‌ها می‌بینید و کلروپلاست‌های سبز را درونشان.

یاخته‌های برگِ گیاه آبزیِ الودئا، حدود ۴۰۰ برابرِ اندازه‌ی واقعی. عکس از Lilyviolet، با مجوز CC BY 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز؛ برش‌خورده.

باکتری‌ها: اصلاً هسته ندارند

باکتری‌ها نوع دیگری از یاخته‌اند. باکتری غشا، سیتوپلاسم و ریبوزوم دارد و بیشترشان دیواره هم دارند، اما هسته ندارد: دی‌ان‌اِی‌اش آزادانه در سیتوپلاسم است. باکتری‌ها خیلی کوچک‌تر هم هستند، حدود ۰٫۱ تا ۵ میکرومتر (هر میکرومتر یک‌هزارمِ میلی‌متر است)، در حالی که یاخته‌های گیاهی و جانوری معمولاً ۱۰ تا ۱۰۰ میکرومترند.^۲ دانشمندان به یاخته‌های بی‌هسته پروکاریوت (پیش‌هسته‌ای) می‌گویند و به یاخته‌های هسته‌دار، مثل یاخته‌های ما و گیاهان، یوکاریوت (هوهسته‌ای).

خودتان امتحان کنید

دو ساقه کرفس بردارید: یکی را در لیوانی آب بگذارید و دیگری را شب روی میز رها کنید. فردا هر دو را خم کنید. آن که در آب بوده سفت است و می‌شکند؛ آن که خشک مانده نرم است و خم می‌شود. دارید واکوئول‌های پر و خالی را حس می‌کنید.

واژه‌های این درس

• دیواره‌ی یاخته - لایه‌ای سفت بیرونِ غشای یاخته‌ی گیاهی که بیشترش از سلولز است
• کلروپلاست - بخشی سبز در یاخته‌ی گیاهی که با نور غذا می‌سازد
• واکوئول - کیسه‌ای بزرگ پر از مایعِ آبکی که یاخته‌ی گیاهی را سفت نگه می‌دارد
• پروکاریوت - یاخته‌ای بی‌هسته، مثل باکتری

ایده‌ی اصلی

یاخته‌های گیاهی و جانوری بخش‌های پایه‌ی یکسانی دارند، اما یاخته‌ی گیاهی دیواره، کلروپلاست و واکوئولی بزرگ هم دارد، و باکتری‌ها اصلاً هسته ندارند.