تنوع زیستی
در بازار می‌توانید ده‌ها نوع برنج پیدا کنید، از دانه‌های بلند و معطر تا دانه‌های کوتاه و چسبناک، و انار از ترش تا شیرین. بیرون از شهر، جنگل بلوط جای خود را به بیابان می‌دهد و بیابان به دریاچه‌های نمک. همه‌ی این گوناگونی، در برنج، در جانداران و در مکان‌ها، یک نام دارد.
افسانه یا واقعیت؟ گونه‌ها همیشه منقرض شده‌اند، پس از بین رفتن گونه‌ها در امروز چیز عجیبی نیست.
گوناگونی در سه سطح
تنوع زیستی یعنی گوناگونی زندگی. پیمان بین‌المللی‌ای که از آن حفاظت می‌کند، کنوانسیون تنوع زیستی، آن را در سه سطح توصیف می‌کند: گوناگونی درون گونه‌ها، میان گونه‌ها، و گوناگونی اکوسیستم‌ها.۱
- درون یک گونه (گونه یعنی یک نوع جاندار که اعضایش می‌توانند با هم زادوولد کنند): هیچ دو بوته‌ی برنج، هیچ دو گوسفند و هیچ دو آدمی ژن‌های کاملاً یکسان ندارند. ژن‌ها دستورهایی هستند که از پدر و مادر به فرزند می‌رسند. همین گوناگونی است که به کشاورزان امکان می‌دهد نوع‌های تازه‌ای از محصول به وجود آورند، و به یک گونه کمک می‌کند وقتی دنیایش تغییر کرد، دوام بیاورد.
- میان گونه‌ها: شیر، درخت بلوط، قارچ، باکتری؛ میلیون‌ها نوع مختلف جاندار.
- گوناگونی اکوسیستم‌ها: جنگل، بیابان، آبسنگ مرجانی، رودخانه و علفزار، هر کدام با اجتماع جانداران خودش.
بعضی جاها به‌خصوص غنی‌اند. جنگل‌های هیرکانی در کرانه‌ی خزر حدود ۴۴ درصدِ گیاهان آوندیِ شناخته‌شده‌ی ایران را در خود دارند (گیاهانی که لوله‌هایی برای بردن آب دارند، یعنی تقریباً همه به جز خزه‌ها)، و خانه‌ی پلنگ ایرانی‌اند.۲
چرا مهم است
آدم‌ها هر روز به تنوع زیستی وابسته‌اند. بیش از سه‌چهارمِ نوع‌های محصولات غذایی دنیا، دست‌کم تا اندازه‌ای، به جانورانی مثل زنبورها وابسته‌اند که گرده را از گلی به گل دیگر می‌برند. حدود ۴ میلیارد نفر بیشتر به داروهای طبیعی تکیه می‌کنند، و حدود ۷۰ درصدِ داروهای سرطان طبیعی‌اند یا با الهام از طبیعت ساخته شده‌اند.۳ اکوسیستم‌های گوناگون آب را هم تمیز می‌کنند، خاک می‌سازند و کربن را در خود نگه می‌دارند.
کم شدنِ سریع
در سال ۲۰۱۹، ۱۴۵ کارشناس از ۵۰ کشور وضعیت طبیعت جهان را برای IPBES، هیئت علمی سازمان ملل برای تنوع زیستی، بررسی کردند. آن‌ها دریافتند که حدود ۱ میلیون نوع جانور و گیاه در خطر انقراض، یعنی از بین رفتنِ کامل، هستند و بسیاری از آن‌ها در چند دهه‌ی آینده. حدود سه‌چهارمِ خشکی‌ها را آدم‌ها به‌شدت تغییر داده‌اند، و شمار میانگینِ جانوران و گیاهانِ بومی در بیشترِ زیستگاه‌های خشکی دست‌کم ۲۰ درصد کم شده است، بیشترش از سال ۱۹۰۰ به این طرف.۳
جواب را ببینید
افسانه است. گونه‌ها همیشه از بین رفته‌اند، اما کارشناسان دریافتند که سرعت انقراض امروز دست‌کم ده‌ها تا صدها برابرِ میانگینِ ۱۰ میلیون سال گذشته است و هنوز هم تندتر می‌شود.۳
آن‌ها پنج علت مستقیمِ بزرگ را، از بزرگ‌ترین، این‌طور رتبه‌بندی کردند:۳
کارشناسان این را هم گفتند که هنوز برای تغییر دیر نشده است، اما فقط با تغییرهای بزرگ در شیوه‌ی کشاورزی، ماهیگیری، ساختن و استفاده از زمین، از سطح محلی تا جهانی.۳
خودتان امتحان کنید
نوع‌های مختلف گیاه را تا ده قدمیِ درِ خانه‌تان بشمارید: درخت‌ها، علف‌ها، علف‌هرزه‌های لای ترک‌ها، گیاهان گلدانی. لازم نیست نامشان را بدانید؛ فقط نوع‌هایی را که شکلشان فرق دارد بشمارید. همین کار را در یک پارک هم بکنید. کدام جا گوناگون‌تر است؟
واژه‌های این درس
- تنوع زیستی - گوناگونی زندگی: درون گونه‌ها، میان گونه‌ها و گوناگونی اکوسیستم‌ها
- انقراض - وقتی آخرین عضو یک گونه هم مرده و آن گونه برای همیشه از بین رفته است
ایده‌ی اصلی
گوناگونی زندگی، در ژن‌ها، در گونه‌ها و در اکوسیستم‌ها، به ما غذا و دارو می‌دهد، و سریع‌تر از هر زمانی در میلیون‌ها سال گذشته از دست می‌رود.
منابع
-
کنوانسیون تنوع زیستی، Article 2. Use of Terms (متن پیمان، ۱۹۹۲). ↩
-
دیدگاه میراث جهانی اتحادیه‌ی بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، Hyrcanian Forests (ارزیابی مکان). ↩
-
سکوی بین‌دولتی علم و سیاست تنوع زیستی و خدمات اکوسیستم (IPBES)، Nature's Dangerous Decline "Unprecedented"; Species Extinction Rates "Accelerating" (اطلاعیه‌ی خبری درباره‌ی ارزیابی جهانی، ۲۰۱۹). ↩ ↩۲ ↩۳ ↩۴ ↩۵