یاخته چیست؟
انگشتتان می‌بُرد و یک هفته بعد، روی زخم پوست تازه آمده است. این پوست تازه از کجا آمد؟ از یاخته‌ها (سلول‌ها): واحدهای زنده‌ی بسیار ریزی که از خودشان نسخه ساختند. بدن شما از آن‌ها ساخته شده، و بدن هر جاندار دیگری هم.
افسانه یا واقعیت؟ تعداد یاخته‌های بدن شما تقریباً به اندازه‌ی تعداد آدم‌های روی زمین است.
کوچک‌ترین چیزِ زنده
یاخته کوچک‌ترین واحد زندگی است: کوچک‌ترین چیزی که می‌تواند خودش زنده بماند، غذا بگیرد، رشد کند و از خودش نسخه بسازد. تکه‌هایی از یک یاخته به‌تنهایی این کارها را نمی‌کنند؛ یک یاخته‌ی کامل می‌کند.
بعضی جانداران فقط یک یاخته‌اند. هر باکتری یک یاخته است و مخمری که خمیر نان را ور می‌آورد هم همین‌طور. به این‌ها تک‌یاخته‌ای می‌گویند. یک گیاه، یک گربه یا یک آدم از شمار عظیمی یاخته ساخته شده که با هم کار می‌کنند: پریاخته‌ای.۱
چند تا؟
یک شمارش دقیق در سال ۲۰۱۶ نشان داد که بدن یک آدم بزرگسالِ معمولی از حدود ۳۰ هزار میلیارد یاخته ساخته شده است. از هر ۱۰۰ یاخته، حدود ۸۴ تا گلبول قرمزند: یاخته‌های کوچکی که در خون اکسیژن را جابه‌جا می‌کنند.۲
جواب را ببینید
افسانه است. روی زمین حدود ۸ میلیارد نفر زندگی می‌کنند،۳ پس شمار یاخته‌های بدن شما هزاران برابرِ شمار آدم‌های روی زمین است. اگر به هر آدمِ روی زمین یکی از یاخته‌هایتان را می‌دادید، باز تقریباً همه‌ی یاخته‌هایتان برایتان می‌ماند.
چقدر ریز؟
بیشتر یاخته‌ها را با میکرومتر اندازه می‌گیرند. یک میکرومتر یک‌هزارمِ میلی‌متر است: هزار میکرومتر کنار هم یک میلی‌متر می‌شود، یعنی کوچک‌ترین خط‌کشیِ روی خط‌کش.
- باکتری‌ها حدود ۰٫۱ تا ۵ میکرومترند.۴
- بیشتر یاخته‌های گیاهان و جانوران حدود ۱۰ تا ۱۰۰ میکرومترند.۴
- یک گلبول قرمز حدود ۸ میکرومتر است.۵
برای همین است که برای دیدنشان میکروسکوپ لازم دارید. اما همه‌ی یاخته‌ها گرد و ریز نیستند. بعضی یاخته‌های عصبی از پایینِ کمر تا انگشتان پا کشیده شده‌اند، یعنی حدود یک متر طول دارند، و باز از یک تار مو باریک‌ترند.۶
چرا این‌قدر ریز؟
هر چیزی که یاخته لازم دارد - غذا، آب، اکسیژن - باید از لبه‌ی بیرونی‌اش وارد شود و پسماندهایش هم از همان‌جا بیرون برود. وقتی یاخته بزرگ می‌شود، درونش سریع‌تر از لبه‌اش بزرگ می‌شود. یاخته‌ای که خیلی بزرگ شود، درونِ زیادی دارد و لبه‌ی کمی برای رساندنِ غذا به آن. برای همین یاخته به‌جای این‌که غول‌آسا شود، به دو یاخته‌ی کوچک‌تر تقسیم می‌شود.۴
خودتان امتحان کنید
پوسته‌ی بسیار نازک و شفافی را که بین لایه‌های پیاز است جدا کنید و با یک قطره آب روی لام شیشه‌ای پهن کنید. زیر میکروسکوپ مدرسه ردیف‌هایی از یاخته‌های جعبه‌ای و کشیده می‌بینید، مثل آجرهای یک دیوار.
یاخته‌های پوسته‌ی پیاز زیر میکروسکوپ. عکس از loganrickert، با مجوز CC BY 2.0، از ویکی‌مدیا کامنز.
واژه‌های این درس
- یاخته (سلول) - کوچک‌ترین واحدِ یک جاندار که خودش زنده است
- تک‌یاخته‌ای - ساخته‌شده از فقط یک یاخته، مثل باکتری
- پریاخته‌ای - ساخته‌شده از یاخته‌های بسیار، مثل گیاه یا آدم
- میکرومتر - یک‌هزارمِ میلی‌متر
ایده‌ی اصلی
هر جانداری از یاخته ساخته شده - از یکی تا هزاران میلیارد - و هر یاخته خودش یک موجود زنده‌ی ریز است.
منابع
-
اوپن‌استکس، Anatomy and Physiology 2e, 1.2 Structural Organization of the Human Body (کتاب درسی، ۲۰۲۲). ↩
-
سِندِر، فوکس و مایلو، Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body (مقاله در PLOS Biology، ۲۰۱۶). ↩
-
صندوق جمعیت سازمان ملل (UNFPA)، World set to reach 8 billion people on 15 November 2022 (خبرنامه، ۲۰۲۲). ↩
-
اوپن‌استکس، Biology 2e, 4.2 Prokaryotic Cells (کتاب درسی، ۲۰۱۸). ↩ ↩۲ ↩۳
-
اوپن‌استکس، Biology 2e, 4.1 Studying Cells (کتاب درسی، ۲۰۱۸). ↩
-
بایونامبرز (دانشکده‌ی پزشکی هاروارد)، Length of neuron from base of spine to big toe (پایگاه داده). ↩