وقتی چشمتان فریبتان می‌دهد
یک مداد را در لیوانی آب بگذارید و از کنار نگاهش کنید. مداد شکسته به نظر می‌رسد، درست همان‌جا که وارد آب می‌شود. بیرونش بیاورید: کاملاً صاف است. دوباره بگذاریدش در آب: باز شکسته. چشم‌هایتان خوب کار می‌کنند، نور کافی است و از نزدیک نگاه می‌کنید. پس چرا چشمتان اشتباه می‌کند؟
وقتی حواس فریبتان می‌دهند
در درس «با چشم خودتان» دیدیم که حواس از نزدیک و در شرایط خوب بهتر کار می‌کنند. مداد نشان می‌دهد که حتی آن‌وقت هم ممکن است فریبتان بدهند. وقتی حواستان چیزی را نشان می‌دهند که واقعی نیست، به آن خطای حسی (illusion) می‌گویند.
مداد شکسته به نظر می‌رسد چون نور وقتی از آب وارد هوا می‌شود، مسیرش را عوض می‌کند. چشم شما نور را می‌بیند و نور واقعاً شکسته است. اما چشم این را شکستگی خود مداد می‌فهمد. دانستن علتش هم کمکی نمی‌کند: می‌توانید بدانید مداد صاف است و باز هم شکسته به نظر برسد.
خطاهای حسی دیگر
خطای حسی برای همه پیش می‌آید و در همه‌ی حواس:
- در روز گرم، جاده‌ی خشکِ دوردست انگار رویش آب جمع شده است. این سراب (mirage) است: هوای داغ نزدیک جاده نورِ آسمان را خم می‌کند.
- به دو خط در تصویر زیر نگاه کنید. کدام بلندتر است؟
این دو خط هم‌اندازه‌اند. تقریباً همه خط بالایی را بلندتر می‌بینند. این شکل را دانشمندی آلمانی به نام فرانتس مولر-لایر در سال ۱۸۸۹ کشید، و هنوز هم آدم‌ها را فریب می‌دهد.
گیر انداختن خطای حسی
اگر حواس می‌توانند فریبتان بدهند، اصلاً چطور می‌شود به آن‌ها اعتماد کرد؟ جوابش این است که معمولاً می‌شود خطای حسی را با بررسی از راهی دیگر گیر انداخت:
- با حسی دیگر: انگشتتان را روی مدادِ درون آب بکشید. صاف است؛
- با یک ابزار: خط‌کش را کنار دو خط بگذارید؛
- با نگاهی دیگر: جلوتر بروید. آبِ روی جاده هیچ‌وقت آن‌جا نیست؛
- با کمک کسی دیگر: از کسی بپرسید چه می‌بیند (هرچند خطاهای حسی اغلب او را هم فریب می‌دهند).
بیشتر وقت‌ها حواس شما درست می‌گویند و یک نگاه کافی است. خطای حسی دلیلی است برای بررسی کردن وقتی چیزی مهم است یا عجیب به نظر می‌رسد، نه دلیلی برای این‌که دیگر به چشمتان اعتماد نکنید.
در خانه امتحان کنید
- مداد را در لیوان آب امتحان کنید و با انگشتتان بررسی‌اش کنید.
- آن دو خط را با پیکان‌هایشان بکشید و بعد اندازه بگیرید.
- این هفته دنبال یک خطای حسی بگردید: سراب، صدایی که انگار از سمت اشتباه می‌آید، سایه‌ای که شبیه حیوان است. چطور بررسی‌اش کردید؟
واژه‌های این درس
- خطای حسی - وقتی حواس ما چیزی را نشان می‌دهند که واقعی نیست
- سراب - خطای حسی آبِ روی جاده‌ی داغ، که هوای داغ با خم کردن نور می‌سازد
ایده‌ی اصلی
حتی در شرایط خوب، حواس ممکن است فریبتان بدهند؛ این خطای حسی است. معمولاً می‌شود آن را با بررسی از راهی دیگر گیر انداخت: حسی دیگر، یک ابزار، نگاهی دیگر. خطای حسی دلیلی برای بررسی است، نه دلیلی برای بی‌اعتمادی به حواس.