شاهد یعنی چه؟

مادر به خانه می‌آید و می‌بیند از کیک شکلاتیِ روی میز آشپزخانه یک تکه کم است. ردی از خرده‌کیک روی زمین تا در اتاق کیان کشیده شده. کیان روی تختش نشسته و کتاب می‌خواند و گوشه‌ی لبش شکلاتی است. هیچ‌کس ندیده چه کسی تکه را برداشته. آیا مادر می‌داند چه کسی آن را خورده است؟

سرنخ‌ها

مادر ندید که چه شد و کسی هم به او نگفت. اما حدس هم نمی‌زند. خرده‌کیک‌ها، جای خالیِ روی بشقاب و شکلاتِ گوشه‌ی لب کیان همه به یک سو اشاره می‌کنند. هر کدام احتمال درست بودن این ادعا را که «کیان کیک را خورده» بیشتر می‌کند. به هر چیزی که چنین کاری بکند شاهد (evidence) آن ادعا می‌گویند.

با شاهد چیزهایی را می‌دانیم که اتفاق افتادنشان را ندیده‌ایم. کارآگاه‌ها با شاهد می‌فهمند چه کسی کاری را کرده. پزشک‌ها با شاهد - تب، سرفه، جوش - می‌فهمند آدم چرا بیمار است. دانشمندان با شاهد چیزهایی را می‌فهمند که هیچ‌کس هرگز ندیده، مثل دایناسورها که از استخوان‌هایشان می‌شناسیمشان.

به نفع و بر ضد

شاهد می‌تواند به سوی دیگر هم اشاره کند. فرض کنید مادر بعد کفش‌های فوتبالِ کیان را کنار در ورودی پیدا کند که هنوز گِلی و خیس‌اند، و مادرِ دوست کیان پیامی بفرستد: «کیان تمام بعدازظهر پیش ما بود، همین الان رساندمش خانه.» این شاهدی بر ضد ادعای «کیان کیک را خورده» است: احتمال درست بودنش را کمتر می‌کند.

پس نگاه درست به شواهد همیشه هر دو طرف را می‌پرسد: چه شواهدی به نفع این ادعاست، و چه شواهدی بر ضد آن؟

شاهد اثبات نیست

حتی همه‌ی شواهد به نفع کیان هم ادعا را یقینی نمی‌کنند. شاید خواهرش کیک را خورده و خرده‌ها را ریخته؛ شاید شکلاتِ لبش از یک بیسکویت است. شاهد احتمال درست بودن ادعا را کم یا زیاد می‌کند. معمولاً آن را یقینی نمی‌کند. (اگر «منطق، سطح ۱» را خوانده‌اید، این همان فرقِ «ناچار درست است» با «فقط احتمالاً درست است» است.)

برای همین پرسش بعدی همیشه این است: این شاهد چقدر قوی است؟ - پرسشِ درس بعد.

در خانه امتحان کنید

1. دفعه‌ی بعد که چیزی اتفاق افتاد که آن را ندیدید - فنجانی شکسته، پیامی از شماره‌ای ناشناس، چراغی که روشن مانده - سرنخ‌ها را بنویسید.
2. برای هر سرنخ بنویسید شاهدِ چه چیزی است.
3. بعد دنبال شاهد بر ضد بگردید: چیزی هست که به سوی دیگری اشاره کند؟

واژه‌های این درس

• شاهد - هر چیزی که احتمال درست بودن یک ادعا را بیشتر یا کمتر می‌کند
• شاهد به نفعِ ادعا - شاهدی که احتمال درست بودن ادعا را بیشتر می‌کند
• شاهد بر ضدِ ادعا - شاهدی که احتمال درست بودن ادعا را کمتر می‌کند

ایده‌ی اصلی

شاهد هر چیزی است که احتمال درست بودن یک ادعا را بیشتر یا کمتر می‌کند. با شاهد چیزهایی را می‌دانیم که اتفاق افتادنشان را ندیده‌ایم. به شواهد هر دو طرف نگاه کنید، و یادتان باشد که شاهد ادعا را محتمل می‌کند، نه یقینی.