شاهد قوی و شاهد ضعیف
لینا صبح از پنجره بیرون را نگاه می‌کند و می‌بیند چمن‌ها خیس‌اند. می‌گوید: «دیشب باران آمده.» پدرش هم نگاه می‌کند. چمن‌ها خیس‌اند، اما ماشین هم خیس است، خیابان هم، روی پیاده‌رو چاله‌های آب هست و روزنامه‌ی دمِ در هم خیس شده. پدر می‌گوید: «آره، باران آمده.» هر دو همان چمن خیس را دیدند. شاهد کدام‌یک بهتر بود؟
چه چیز دیگری می‌تواند توضیحش بدهد؟
چمن خیس شاهدی است که باران آمده. اما شاهد قوی نیست، چون چیزهای زیادی می‌توانند چمن را خیس کنند. صبح‌ها چمن اغلب از شبنم خیس است - قطره‌های آبی که شب روی چمنِ سرد می‌نشینند، چه باران بیاید چه نیاید. شاید هم همسایه باغچه را آب داده باشد.
این مفیدترین پرسش درباره‌ی هر شاهدی است: چه چیز دیگری می‌تواند توضیحش بدهد؟
- اگر چیزهای زیادی بتوانند به‌سادگی توضیحش بدهند، شاهد ضعیفی است.
- اگر هیچ چیز دیگری نتواند به‌سادگی توضیحش بدهد، شاهد قوی‌ای است.
شواهدی که روی هم جمع می‌شوند
پدر لینا شواهد بیشتری داشت. ماشین، خیابان، چاله‌ها و روزنامه هم خیس بودند. شبنم چاله‌ی آب درست نمی‌کند و آب‌پاش کل خیابان را خیس نمی‌کند. هر کدام از این شواهد به تنهایی ضعیف است، اما با هم به یک سو اشاره می‌کنند. فقط یک توضیح با همه‌شان جور است: باران.
ردپا روی برفِ تازه نمونه‌ی دیگری است. ردِ پوتین از در خانه تا در حیاط، شاهد قوی‌ای است که کسی بیرون رفته: سخت است فکر کنیم چیز دیگری چنین ردی بسازد. اگر کنارش ردِ پنجه هم باشد، شاهد قوی‌ای هست که سگ هم رفته. برف حتی زمانش را هم می‌گوید: اگر برف ساعت هفت بند آمده، ردها بعد از هفت ساخته شده‌اند.
شاهد قوی هم ممکن است گمراه کند
شاهد قوی، قوی است، نه بی‌نقص. ممکن است کسی عقب‌عقب بیرون رفته باشد تا شما را فریب بدهد. اما چنین توضیح‌های عجیبی بعیدند، و «قوی» دقیقاً همین معنا را دارد: ادعا را خیلی محتمل می‌کند، نه یقینی. درس بعد می‌پرسد این چقدر به ما اجازه‌ی اطمینان می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
- دور و برتان دنبال یک سرنخ بگردید: چتر خیسی کنار در، قوری‌ای که هنوز گرم است، پنجره‌ای باز.
- هر توضیحی را که برایش به ذهنتان می‌رسد بنویسید.
- شاهد قوی است یا ضعیف؟ چه سرنخ دیگری آن را قوی‌تر می‌کرد؟
واژه‌های این درس
- شاهد قوی - شاهدی که چیز دیگری نمی‌تواند به‌سادگی توضیحش بدهد
- شاهد ضعیف - شاهدی که چیزهای زیادی می‌توانند توضیحش بدهند
ایده‌ی اصلی
برای سنجیدن یک شاهد بپرسید چه چیز دیگری می‌تواند توضیحش بدهد. شاهد وقتی ضعیف است که چیزهای زیادی بتوانند، و وقتی قوی است که چیز دیگری به‌سادگی نتواند. چند شاهدِ ضعیف که همه به یک سو اشاره می‌کنند، با هم شاهد قوی‌ای می‌سازند.