ممکن است درباره‌ی همه چیز اشتباه کنید؟
دیشب خواب دیدید که بالای شهرتان پرواز می‌کنید. در خواب به خودتان نگفتید «این خواب است». باد را حس می‌کردید، بام‌ها را زیر پایتان می‌دیدید و کاملاً مطمئن بودید که واقعی است. بعد بیدار شدید. حالا یک پرسش عجیب: از کجا می‌دانید که همین الان خواب نیستید؟
پروانه
این پرسش خیلی قدیمی است. بیش از ۲٬۰۰۰ سال پیش، اندیشمندی چینی به نام جوانگ‌زی (Zhuangzi) خوابی را نوشت. خواب دیده بود پروانه‌ای است که شادمان از گلی به گل دیگر پرواز می‌کند و نمی‌داند جوانگ‌زی است. بعد بیدار شد و دوباره جوانگ‌زی بود. اما از خودش پرسید: آیا جوانگ‌زی است که خواب دیده پروانه است؟ یا پروانه‌ای است که حالا خواب می‌بیند جوانگ‌زی است؟
در سال ۱۶۴۱ میلادی، خیلی دورتر و در اروپا، اندیشمند فرانسوی رنه دکارت (René Descartes) پرسشی از همین جنس پرسید. گفت هر چه می‌بینم ممکن است خواب باشد. آیا چیزی هست که بتوانم کاملاً از آن مطمئن باشم؟
شک در همه چیز
ببینید پرسشِ خواب چه می‌کند. در این دوره گفتیم که حواس شما نخستین منبع دانش‌اند. اما در خواب «حواس» شما چیزهایی نشانتان می‌دهند که وجود ندارند، و همان‌قدر واقعی به نظر می‌رسند. اگر از درون نتوانید خواب را از بیداری تشخیص دهید، شاید هر باوری که از حواستان می‌آید ممکن باشد نادرست باشد.
شک کردن در این‌که آیا واقعاً چیزها را می‌دانیم - شاید حتی در این‌که اصلاً چیزی می‌دانیم - شک‌گرایی (scepticism) نام دارد. کسی که این‌طور شک می‌کند شک‌گرا (sceptic) است.
چرا چنین پرسش عجیبی؟
هیچ‌کس واقعاً باور ندارد که همیشه خواب است. جوانگ‌زی و دکارت هم باور نداشتند. پس چرا می‌پرسیدند؟
چون این پرسش چیز مهمی را درباره‌ی دانش نشان می‌دهد: تقریباً از هیچ چیز نمی‌توانیم کاملاً یقین داشته باشیم. همیشه راهی هست، هر قدر هم بعید، که اشتباه کرده باشیم. شک‌گرایی این فکر را تا جایی که بشود پیش می‌برد.
شکِ مفید داریم و شکِ بی‌فایده. شکِ مفید همان عادتی است که کل این دوره ساخته: پرسیدن «از کجا می‌دانم؟»، بررسی شاهدها، و شک کردن در یک ادعا تا وقتی که دلیل خوبی برای باورش پیدا شود. شکِ بی‌فایده در همه چیز به یک اندازه شک می‌کند و برای همین هیچ‌وقت نمی‌تواند تصمیمی بگیرد - حتی این‌که از جلوی اتوبوس کنار برود یا نه.
درس بعد می‌پرسد: اگر نمی‌توانیم یقین داشته باشیم، باز هم می‌توانیم بدانیم؟
در خانه امتحان کنید
- خوابی را به یاد بیاورید که واقعی به نظر می‌رسید. چه چیزی آن را واقعی نشان می‌داد؟
- بنویسید از کجا همین الان می‌فهمید که بیدارید. چیزی در فهرستتان هست که در خواب هم پیش بیاید؟
- چیزی را انتخاب کنید که از آن مطمئنید. هیچ راهی هست، هر قدر هم عجیب، که درباره‌اش اشتباه کنید؟
واژه‌های این درس
- شک‌گرایی - شک کردن در این‌که آیا واقعاً چیزها را می‌دانیم
- شک‌گرا - کسی که این‌طور شک می‌کند
- یقینی - آن‌قدر مطمئن که هیچ راهی برای اشتباه کردن نباشد
ایده‌ی اصلی
در خواب مطمئنیم که همه چیز واقعی است، پس می‌توانیم بپرسیم اصلاً چیزی می‌دانیم یا نه. این شک‌گرایی است. نشان می‌دهد که از چیزهای خیلی کمی می‌توانیم یقین داشته باشیم. شکِ مفید می‌پرسد «از کجا می‌دانم؟». شکِ بی‌فایده در همه چیز به یک اندازه شک می‌کند و نمی‌تواند هیچ تصمیمی بگیرد.