اسبی که حساب بلد بود

در برلین، حدود سال ۱۹۰۴، مردم دسته‌دسته می‌آمدند تا اسبی به نام هانس را ببینند: «هانسِ باهوش». صاحبش، معلم بازنشسته‌ای به نام ویلهلم فون اوستن، می‌پرسید: «سه به اضافه‌ی دو چند می‌شود؟» و هانس پنج بار سُمش را به زمین می‌زد. هانس می‌توانست جمع بزند، ساعت بگوید و کلمه هجی کند، و جواب‌ها را با ضربه‌های سُمش می‌داد. گروهی از متخصصان تماشایش کردند و هیچ حقه‌ای پیدا نکردند. فون اوستن تقلب نمی‌کرد؛ صادقانه باور داشت که هانس فکر می‌کند. آیا واقعاً اسبی می‌توانست حساب کند؟

آزمون

دانشمند جوانی به نام اسکار پفونگست هانس را با دقت آزمود. دید که هانس وقتی جواب درست می‌دهد که کسی که می‌پرسد جواب را بداند. وقتی پرسنده جواب را نمی‌دانست - مثلاً وقتی یک نفر یک عدد را در گوش هانس می‌گفت و نفر دیگری عدد دیگری را - هانس اشتباه می‌کرد. وقتی هم نمی‌توانست پرسنده را ببیند، اشتباه می‌کرد.

هانس باهوش بود، اما نه در حساب. در تماشای آدم‌ها باهوش بود. وقتی سُم می‌زد، پرسنده کمی نگران منتظر می‌ماند. وقتی هانس به عدد درست می‌رسید، پرسنده آرام می‌شد یا سرش را خیلی کم تکان می‌داد، بی‌آن‌که خودش بداند. هانس آن را می‌دید و دست نگه می‌داشت.

دانستن چیزها را تغییر می‌دهد

هیچ‌کس تقلب نمی‌کرد. همین است که این داستان را مهم می‌کند: فقط دانستنِ جواب نتیجه را تغییر داد. برای آدم‌ها هم همین پیش می‌آید. اگر بدانید کدام نوشیدنی گران است، اغلب به نظرتان خوش‌مزه‌تر می‌آید. اگر آزماینده بداند کدام گیاه‌ها کود تازه گرفته‌اند، ممکن است آن‌ها را کمی با مهربانی بیشتری اندازه بگیرد، بی‌آن‌که بخواهد. (اگر «دانش، سطح ۱» را خوانده باشید، این همان دیدنِ چیزی است که انتظارش را دارید.)

برچسب‌ها را پنهان کنید

راه‌حل این است که نگذاریم آدم‌ها بدانند. در آزمون کور (blind test)، کسانی که آزموده می‌شوند - و هر وقت مهم باشد، کسانی که اندازه می‌گیرند - نمی‌دانند کدام کدام است.

کسی که می‌چشد لیوان ۱ و لیوان ۲ را می‌گیرد و نمی‌داند کدام مارک کدام است. به گیاه‌ها شماره داده می‌شود و کسی که اندازه‌شان می‌گیرد نمی‌داند کدام شماره‌ها کود گرفته‌اند. حالا آنچه انتظارش را دارند نمی‌تواند نتیجه را تغییر بدهد.

در خانه امتحان کنید

1. از کسی بخواهید دو جور از یک نوشیدنی - دو آب‌میوه یا دو آب - را در لیوان‌هایی با علامت ۱ و ۲ بریزد، بی‌آن‌که به شما بگوید کدام کدام است.
2. هر دو را بچشید و بنویسید کدام را بیشتر دوست دارید و فکر می‌کنید کدام کدام است.
3. بعد بررسی کنید. یک بار دیگر با برچسب‌های پیدا امتحان کنید: آیا دانستن انتخابتان را عوض کرد؟

واژه‌های این درس

• آزمون کور - آزمونی که در آن کسانی که در آزمون‌اند نمی‌دانند کدام کدام است، تا انتظارشان نتواند نتیجه را تغییر بدهد

ایده‌ی اصلی

دانستنِ این‌که نتیجه باید چه باشد می‌تواند آن را تغییر بدهد، حتی وقتی کسی تقلب نمی‌کند: هانسِ باهوش فقط وقتی «حساب می‌کرد» که پرسنده جواب را می‌دانست. آزمون کور پنهان می‌کند کدام کدام است، تا انتظارها راهی به نتیجه پیدا نکنند.