بهانه‌ای برای همه‌چیز

دوستتان رزا می‌گوید: «توی پارکینگ خانه‌مان یک اژدها هست.» عجب! می‌روید ببینید، اما پارکینگ خالی است. «آهان، یادم رفت بگویم: نامرئی است.» روی زمین آرد می‌پاشید تا ردپایش را ببینید. «در هوا شناور است.» دوربینی می‌آورید که گرما را می‌بیند، تا آتشش را ببینید. «آتشش سرد است.» رویش رنگ می‌پاشید. «رنگ به آن نمی‌چسبد.» این داستان را کارل سیگن، ستاره‌شناس، در سال ۱۹۹۵ تعریف کرد. اژدهای رزا چه مشکلی دارد؟

نجات دادنِ یک ایده

هر بار که آزمونی می‌توانست اژدها را نشان بدهد، رزا چیز تازه‌ای به آن اضافه کرد: نامرئی، شناور، آتش سرد، رنگ‌نگیر. هر چیز تازه همان لحظه ساخته شد، فقط برای این‌که ایده را از آزمون نجات بدهد، بی‌هیچ دلیل دیگری برای باور کردنش. به چنین افزوده‌ای بهانه (excuse) می‌گویند: ایده را نجات می‌دهد، اما خودش را نمی‌شود بررسی کرد.

ایده‌ای که چیزی نمی‌گوید

حالا بپرسید: «اژدهایی نامرئی و شناور با آتش سرد که رنگ به آن نمی‌چسبد» چه فرقی با نبودنِ هیچ اژدهایی دارد؟ هیچ فرقی. هیچ کاری نمی‌توانید بکنید که نتیجه‌اش فرق کند.

در درس «می‌شود نادرستی‌اش را نشان داد؟» دیدیم ادعایی که نمی‌تواند شکست بخورد چیزی به ما نمی‌گوید. اژدهای رزا اولش ادعایی ابطال‌پذیر بود. بهانه‌ها آن را ادعایی کردند که نمی‌تواند شکست بخورد، و برای همین چیزی نمی‌گوید.

بهانه یا ایده‌ی تازه؟

تغییر دادنِ یک ایده بعد از آزمون همیشه تقلب نیست. فرض کنید گیاه زارا دوباره به سمت پنجره خم نشده بود. ممکن بود بگوید: «شاید بیشترِ نورِ اتاقم از در می‌آید.» این اشکالی ندارد، چون می‌شود بررسی‌اش کرد: می‌تواند در را ببندد و دوباره بیازماید. تغییری که پیش‌بینی تازه‌ای می‌کند فرضیه‌ای تازه است. تغییری که فقط برای فرار از آزمون ساخته شده و چیز تازه‌ای پیش‌بینی نمی‌کند، بهانه است.

پس وقتی ایده‌ای در آزمونی شکست می‌خورد و کسی نجاتش می‌دهد، بپرسید: آیا خودِ این نجات را می‌شود آزمود؟

در خانه امتحان کنید

1. به وقتی فکر کنید که کسی (شاید خودتان) شکستی را با توضیحی توجیه کرد: «خودکار شانسم جواب نداد چون یادم رفت درست بگیرمش».
2. آن نجات را بنویسید. می‌شود آزمودش؟ چطور؟
3. اگر نمی‌شود، ایده بدون هیچ نجاتی چه شکلی می‌شد؟

واژه‌های این درس

• بهانه (در علم) - چیزی که فقط برای نجات دادنِ یک ایده از آزمونی شکست‌خورده به آن اضافه می‌شود، و خودش را نمی‌شود بررسی کرد
• نجات دادنِ ایده - حفظ کردنِ یک ایده در برابر آزمونی که در آن شکست خورده است

ایده‌ی اصلی

ایده‌ای که از هر آزمونِ شکست‌خورده با بهانه‌ای تازه نجات داده شود، در آخر هیچ چیزی نمی‌گوید. تغییرِ منصفانه در یک ایده پیش‌بینی تازه‌ای می‌کند که می‌شود آزمودش؛ بهانه فقط از آزمون فرار می‌کند.