می‌شود نادرستی‌اش را نشان داد؟

در یک بازارچه، فال‌گیری کف دست تئو را نگاه می‌کند و می‌گوید: «به‌زودی اتفاق مهمی برایت می‌افتد.» یک هفته بعد، تئو در یک امتحان نمره‌ی خوبی می‌گیرد. می‌گوید: «درست گفت!» همان روز، پیش‌بینی هوا می‌گوید: «فردا این‌جا باران می‌آید، بین ساعت ۲ تا ۴ بعدازظهر.» کدام‌یک از این دو ادعا چیز بیشتری به تئو گفت؟

ادعایی که نمی‌بازد

فکر کنید در آن هفته چه چیزهایی ممکن بود برای تئو پیش بیاید. نمره‌ی خوب، نمره‌ی بد، یک دوست تازه، گم شدن کلید، سرماخوردگی، یک جشن تولد. هر کدام از این‌ها «اتفاق مهمی» حساب می‌شود. هیچ اتفاقی نیست که بتواند نشان بدهد فال‌گیر اشتباه کرده است.

این به نظر نقطه‌ی قوت می‌آید، اما نقطه‌ی ضعف است. ادعایی که با هر اتفاقی جور است هیچ چیزی درباره‌ی آنچه پیش خواهد آمد نمی‌گوید.

ادعایی که خطر می‌کند

پیش‌بینی هوا فرق دارد. یک مکان، یک روز و دو ساعت را نام می‌برد. اگر فردا همه‌ی بعدازظهر خشک باشد، پیش‌بینی اشتباه بوده و همه می‌توانند این را ببینند.

به ادعایی که نتیجه‌ای بتواند نادرستی‌اش را نشان بدهد ابطال‌پذیر (falsifiable) می‌گویند، یعنی «قابل باطل شدن». ابطال‌پذیر به معنای نادرست نیست. پیش‌بینی هوا ممکن است کاملاً درست باشد. یعنی ادعا خطر می‌کند: چیزی آن‌قدر روشن می‌گوید که جهان بتواند به آن «نه» بگوید.

چرا دانشمندان ادعاهای پرخطر را دوست دارند

فیلسوفی به نام کارل پوپر در دهه‌ی ۱۹۳۰ این ایده را مشهور کرد. او گفت چیزی که ادعایی را علمی می‌کند این نیست که با همه‌چیز جور باشد، بلکه این است که بتواند در آزمونی شکست بخورد، و نخورده باشد. هر آزمونی که ادعای پرخطر از آن سربلند بیرون می‌آید شاهدی به نفع آن است، چون می‌توانست شکست بخورد. ادعایی که نمی‌تواند شکست بخورد نمی‌تواند از آزمونی هم سربلند بیرون بیاید.

پس وقتی ادعایی را می‌شنوید، بپرسید: چه چیزی نادرستی‌اش را نشان می‌دهد؟ اگر جواب «هیچ چیز» است، ادعا چیز زیادی به شما نمی‌گوید. پیش‌بینی‌های درس «اگر درست باشد، آن‌وقت...» ابطال‌پذیر بودند: «گیاه دوباره به سمت پنجره خم می‌شود» به‌راحتی می‌توانست شکست بخورد.

در خانه امتحان کنید

1. سه ادعا از تبلیغ‌ها، ضرب‌المثل‌ها یا دوستانتان جمع کنید («این کرم جوان‌ترتان می‌کند»، «هر اتفاقی دلیلی دارد»، «این تیم شنبه می‌برد»).
2. برای هر کدام بنویسید: چه چیزی نادرستی‌اش را نشان می‌دهد؟
3. کدام‌ها ممکن است نادرست باشند، و کدام‌ها با هر اتفاقی جورند؟

واژه‌های این درس

• ابطال‌پذیر - چیزی که نتیجه‌ای بتواند نادرستی‌اش را نشان بدهد؛ ادعایی که خطر می‌کند

ایده‌ی اصلی

ادعایی که با هر اتفاقی جور است چیزی به شما نمی‌گوید. ادعای ابطال‌پذیر چیزی آن‌قدر روشن می‌گوید که جهان بتواند نادرستی‌اش را نشان بدهد، و هر آزمونی که از آن سربلند بیرون بیاید به حساب می‌آید، چون می‌توانست شکست بخورد.