توضیح دادنِ چرایی

شب باران آمده و صبح یک چاله‌ی آب بزرگ در حیاط مدرسه هست. بعدازظهر، بعد از یک صبح آفتابی، چاله دیگر نیست. آب کجا رفت؟ «خب، رفت» درست است، اما جواب نیست. برای توضیح دادنِ یک چیز چه لازم است؟

توضیح می‌گوید چطور

یک توضیح این است. آب ناپدید نشد. کم‌کم به گازی به نام بخار آب تبدیل شد، که دیده نمی‌شود، و با هوا قاطی شد. به این تبدیل شدنِ آب به بخار تبخیر (evaporation) می‌گویند. وقتی آب گرم باشد و باد هوای نم‌دار را با خودش ببرد، تبخیر تندتر پیش می‌رود.

توضیح (explanation) می‌گوید چیزی چطور یا چرا اتفاق می‌افتد: چه چیزی، گام به گام، باعثش می‌شود. (در کتاب‌های فلسفه‌ی علم به آن «تبیین» هم می‌گویند.) «خب، رفت» هیچ چیزی درباره‌ی «چطور» نمی‌گوید. «به بخار تبدیل شد و با هوا قاطی شد» می‌گوید.

یک ایده، چیزهای زیاد

توضیح خوب کاری بیشتر از توضیح همان یک چیزی می‌کند که درباره‌اش پرسیدید. به همه‌ی چیزهایی فکر کنید که تبخیر توضیحشان می‌دهد: لباس خیس روی بند خشک می‌شود، و در روز بادی تندتر. موی خیس خشک می‌شود. وقتی آب دریا در حوضچه‌های کم‌عمق زیر آفتاب بماند، آب می‌رود و نمک می‌ماند، و آدم‌ها هزاران سال است که نمک دریا را همین‌طور ساخته‌اند.

یک ایده، و چیزهای زیادی توضیح‌داده‌شده. همین است که اعتماد دانشمندان را به یک توضیح بیشتر می‌کند: برای یک مورد ساخته نشده، با موردهای زیادی جور است که به نظر می‌رسید هیچ ربطی به هم ندارند.

می‌شود آزمودش

توضیح خوب پیش‌بینی هم می‌کند، پس می‌شود بررسی‌اش کرد، درست مثل فرضیه‌های درس «اگر درست باشد، آن‌وقت...». اگر تبخیر چاله را توضیح می‌دهد، آن‌وقت ظرف آبی که درِ آن بسته است باید بیشتر از ظرفی که درش باز است آبش را نگه دارد. ظرفی که زیر آفتاب است باید زودتر از ظرفی که در سایه است خشک شود. هر دو را می‌توانید امتحان کنید.

در خانه امتحان کنید

1. در دو لیوان یا دو نعلبکی به یک اندازه آب بریزید. روی یکی بشقابی بگذارید.
2. سطح آب هر کدام را علامت بزنید. پیش‌بینی کنید چه می‌شود.
3. یک هفته هر روز نگاه کنید و آنچه را می‌بینید بنویسید. آیا توضیح از آزمون سربلند بیرون آمد؟

واژه‌های این درس

• توضیح - شرح این‌که چیزی چطور یا چرا اتفاق می‌افتد
• تبخیر - تبدیل شدن آب به گازی نادیدنی به نام بخار آب، و قاطی شدنش با هوا
• بخار آب - آب به شکل گازی نادیدنی در هوا

ایده‌ی اصلی

توضیح می‌گوید چیزی چطور اتفاق می‌افتد. توضیح خوب چیزهای متفاوت زیادی را با هم توضیح می‌دهد - چاله‌ی آب، لباس خیس، نمک دریا - و پیش‌بینی‌هایی می‌کند که می‌شود آزمودشان.