علت چیست؟

آنا دستش را دراز می‌کند تا نان بردارد، و دستش به لیوانی می‌خورد که لب میز است. لیوان می‌افتد و روی زمین می‌شکند. همه می‌دانند چه شد: دست آنا باعث افتادن لیوان شد، و افتادن باعث شکستنش. ما هر روز درباره‌ی تقریباً همه‌چیز می‌گوییم «باعث شد». اما این‌که چیزی باعث رخ دادن چیز دیگری شود یعنی چه؟

علت و معلول

وقتی چیزی باعث رخ دادن چیز دیگری می‌شود، به اولی علت (cause) می‌گوییم و به آنچه رخ داده معلول (effect). ضربه‌ی دست علت است؛ افتادن لیوان معلول. بعد خودِ افتادن هم علت است و لیوانِ شکسته معلولِ آن. علت‌ها و معلول‌ها زنجیره می‌سازند.

فقط «بعد از» نیست

همان‌طور که در «منطق، سطح ۱» دیدیم، این‌که چیزی پس از چیز دیگری بیاید ثابت نمی‌کند که اولی باعث دومی شده است. خروس هر روز پیش از طلوع آفتاب می‌خواند، اما خروس خورشید را بالا نمی‌آورد. پس فرق در چیست؟

یک آزمون خوب این است که بپرسیم: اگر نبود، باز هم پیش می‌آمد؟ اگر دست آنا به لیوان نمی‌خورد، لیوان روی میز می‌ماند. پس ضربه علت افتادن بود. اگر خروس نبود، خورشید باز هم طلوع می‌کرد. پس خواندن خروس علت طلوع آفتاب نیست.

علت‌های بسیار برای یک معلول

حالا به آتشی در اردوگاه فکر کنید. نادیا کبریتی می‌کشد و هیزم خشک را روشن می‌کند. علت آتش چه بود؟

آزمون را به کار ببرید. بدون کبریت، آتشی در کار نبود. بدون هیزم خشک، آتشی در کار نبود. بدون هوای اطراف هم آتشی در کار نبود - آتش برای سوختن به هوا نیاز دارد. پس هر سه از آزمون می‌گذرند. با این حال اگر کسی بپرسد «علت آتش چه بود؟» می‌گوییم «نادیا روشنش کرد»، نه «هوا بود». معمولاً علتی را انتخاب می‌کنیم که غیرعادی بود، یا کاری که کسی کرد. هوا همیشه هست؛ کشیدن کبریت چیزی بود که عوض شد.

جایی که آزمون کافی نیست

آزمون خوب کار می‌کند، اما نه همیشه. لئو و تام هر کدام سنگی به پنجره‌ای کهنه پرتاب می‌کنند، درست در یک لحظه، و هر دو سنگ به آن می‌خورند. پنجره می‌شکند. اگر سنگ لئو نبود، پنجره می‌شکست؟ بله - سنگ تام آن را می‌شکست. و اگر سنگ تام نبود؟ باز هم بله، به خاطر سنگ لئو. پس طبق آزمون، هیچ‌کدام از دو سنگ علت شکستن نبود. اما بی‌شک هر دو بودند. فیلسوف‌ها هنوز دارند روی این کار می‌کنند که علت، فراتر از این آزمون، چیست.

در خانه امتحان کنید

1. چیزی را انتخاب کنید که امروز رخ داد: دیر رسیدید، شیر ریخت، گیاه رشد کرد.
2. سه چیز را بنویسید که باعث آن شدند.
3. آزمون را روی هر کدام امتحان کنید: اگر نبود، باز هم پیش می‌آمد؟ کدام را «علت» می‌نامید، و چرا؟

واژه‌های این درس

• علت - چیزی که باعث رخ دادن چیز دیگری می‌شود
• معلول - آنچه علت باعث رخ دادنش می‌شود

ایده‌ی اصلی

علت چیزی است که باعث رخ دادن چیز دیگری می‌شود، و یک آزمون خوب این است: «اگر نبود، باز هم پیش می‌آمد؟». بیشتر معلول‌ها علت‌های بسیاری دارند و آزمون هم گاهی فریب می‌خورد، پس این‌که علت چیست هنوز پرسشی واقعی است.