ستایش و سرزنش

پنجره‌ی مدرسه شکسته است و سه پسر نزدیکش بودند. لئو چون عصبانی بود توپی به آن پرت کرد. پای تام به بند کفشش گیر کرد و به پنجره خورد. دن را پسرِ بزرگ‌تری هل داد و به پنجره کوبید. پنجره هر بار به همان اندازه شکسته است. اما معلم فقط از دست لئو ناراحت است. این منصفانه است؟ و چرا؟

مسئول بودن

وقتی کسی همان آدمی است که باید به خاطر کار بدی که کرده سرزنش شود، یا به خاطر کار خوبی ستایش شود، می‌گوییم او مسئول (responsible) آن کار است. لئو مسئول شکستن پنجره است. تام نیست: اتفاقی بود. دن هم نیست: آن پسرِ بزرگ‌تر مسئول است.

ارسطو، فیلسوف یونانی، حدود ۲٬۳۵۰ سال پیش متوجه دو آزمونی شد که به کار می‌بریم. کسی را به خاطر کاری که کرده سرزنش نمی‌کنیم اگر مجبور بوده آن را بکند، یا اگر نمی‌دانسته چه می‌کند.

دن از آزمون اول رد می‌شود: هلش دادند. تام از آزمون دوم رد می‌شود: نمی‌خواست بیفتد، و نمی‌دانست که می‌افتد. لئو از هر دو آزمون می‌گذرد. همان‌طور که در «اخلاق، سطح ۱» دیدیم، سرزنش باید با موردهای همانند یکسان رفتار کند، و این سه مورد در آنجا که مهم است همانند نیستند.

آیا مسئولیت به اختیار نیاز دارد؟

حالا نگرانیِ درس «آیا می‌توانستید کار دیگری بکنید؟» را برگردانید. فرض کنید موجبیت درست است. آن وقت عصبانیت لئو و پرتاب توپش را آنچه پیش‌تر بوده معلوم کرده بود، درست مثل هل خوردنِ دن. آیا لئو واقعاً بیشتر از دن مسئول است؟

بله، طبق آزمون‌های ارسطو. لئو خودش این کار را کرد، از روی عصبانیت خودش، و می‌دانست چه می‌کند. دن را کس دیگری مجبور کرد. این فرق، جهان چه مثل ساعت باشد چه نباشد، سر جایش است. این جوابِ درس «آزاد و دارای علت» است: آنچه مهم است این است که علت، خواسته‌های خودتان بوده یا نه، نه این‌که علتی در کار بوده یا نه.

نه، نه به عمیق‌ترین معنا. بعضی فیلسوف‌ها می‌گویند اگر لئو نمی‌توانست کار دیگری بکند، سرزنش کردنش طوری که انگار می‌توانست منصفانه نیست. باز هم می‌توانیم جلویش را بگیریم که پنجره‌های بیشتری نشکند، و کمکش کنیم یاد بگیرد با عصبانیتش کنار بیاید - همان‌طور که خودمان را از توفان حفظ می‌کنیم بی‌آنکه توفان را سرزنش کنیم. معمای این جواب: انگار جایی برای ستایش هم نمی‌گذارد، حتی برای کسی که شجاع یا مهربان است.

در خانه امتحان کنید

1. به باری فکر کنید که به خاطر چیزی سرزنش یا ستایش شدید.
2. دو آزمون ارسطو را به کار ببرید: مجبور بودید؟ می‌دانستید چه می‌کنید؟
3. آیا آن سرزنش یا ستایش از آزمون‌ها گذشت؟

واژه‌های این درس

• مسئول - همان کسی بودن که باید به خاطر کاری که کرده ستایش یا سرزنش شود

ایده‌ی اصلی

فقط وقتی کسی را مسئول می‌دانیم که کاری را خودش کرده و می‌دانسته چه می‌کند. این‌که این کافی است، یا مسئولیت به اختیاری هم نیاز دارد که می‌توانست کار دیگری بکند، یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌های باز فلسفه است.