جهانی مثل ساعت
سام صد دومینو را در خطی دراز و پیچ‌دار روی زمین چیده است. پیش از آن‌که اولی را هُل بدهد، خواهرش مِی به ردیف نگاه می‌کند و می‌گوید: «آخری درست کنار پایه‌ی صندلی می‌افتد.» حق با اوست. وقتی دومینوها سر جایشان باشند، هر چه پس از هُلِ اول رخ می‌دهد از پیش معلوم است. آیا همه‌ی جهان می‌تواند این‌طور باشد؟
هر رویدادی علتی دارد
در درس «علت چیست؟» دیدیم که علت‌ها زنجیره می‌سازند: ضربه باعث افتادن شد، و افتادن باعث شکستن. حالا فرض کنید هر چیزی که رخ می‌دهد چنین علت‌هایی داشته باشد، و علت‌ها همیشه طبق قاعده‌های یکسانی کار کنند - همان چیزی که دانشمندان قانون‌های طبیعت می‌نامند. آن وقت هر لحظه‌ی جهان را لحظه‌ی پیش از آن معلوم می‌کند، همان‌طور که هر دومینو را دومینوی پیش از آن.
به این ایده که هر چه رخ می‌دهد را آنچه پیش از آن بوده، همراه با قانون‌های طبیعت، معلوم می‌کند موجبیت (determinism) می‌گوییم، که به آن دترمینیسم هم می‌گویند. یعنی همه‌ی آینده، تا کوچک‌ترین جزئیاتش، از همین حالا از وضع کنونی جهان درمی‌آید.
ذهنی که همه‌چیز را می‌دانست
در سال ۱۸۱۴، پیر سیمون لاپلاس، دانشمند فرانسوی، این را این‌طور گفت. ذهنی را تصور کنید که در یک لحظه می‌دانست هر ذره‌ی ریز جهان کجاست و چطور حرکت می‌کند، و همه‌ی قانون‌های طبیعت را هم می‌دانست. اگر آن‌قدر زیرک بود که همه را حساب کند، هیچ چیزی برایش نامعلوم نبود. می‌توانست همه‌ی آینده و همه‌ی گذشته را بگوید، همان‌طور که مِی می‌توانست بگوید آخرین دومینو کجا می‌افتد.
هیچ ذهن واقعی‌ای هرگز نمی‌تواند چنین کاری بکند. نکته این نیست که کسی می‌تواند آینده را بداند، بلکه این است که اگر موجبیت درست باشد، آینده‌ای آن‌جا هست که بشود دانستش، از پیش معلوم.
آیا جهان این‌طور است؟
به سود موجبیت صدها سال است که علم برای چیزهایی که زمانی بی‌دلیل به نظر می‌رسیدند علت پیدا کرده است - گرفتگی ماه و خورشید، بیماری‌ها، زمین‌لرزه‌ها. هر بار معلوم شد جهان از قاعده‌ها پیروی می‌کند. شاید همه‌چیز همین‌طور باشد.
به زیان آن بسیاری از فیزیک‌دان‌های امروز فکر می‌کنند در کوچک‌ترین اندازه‌ها، بعضی رویدادها را آنچه پیش از آن‌ها بوده معلوم نمی‌کند. مثلاً وقتی ذره‌ی ریزی از ماده از هم می‌پاشد، شاید قانون‌ها فقط بگویند چقدر احتمال دارد در ساعت بعد رخ دهد، نه این‌که کی رخ می‌دهد. فیزیک‌دان‌های دیگری موافق نیستند، و این پرسش هنوز باز است.
در هر حال، موجبیت به پرسش بزرگی درباره‌ی خودمان می‌رسد. اگر همه‌چیز را آنچه پیش‌تر بوده معلوم می‌کند، انتخاب‌های خودمان چه؟ این پرسشِ بخش بعدی است.
در خانه امتحان کنید
- چند کتاب، دومینو یا کارت را طوری کنار هم بچینید که هر کدام بعدی را بیندازد.
- پیش از آن‌که اولی را هُل بدهید، بگویید آخری کجا می‌افتد.
- یک چیز در زندگی‌تان را بنویسید که فکر می‌کنید پیش از رخ دادنش معلوم بود، و یک چیز که فکر می‌کنید نبود. فرقشان در چیست؟
واژه‌های این درس
- موجبیت - این ایده که هر چه رخ می‌دهد را آنچه پیش از آن بوده، همراه با قانون‌های طبیعت، معلوم می‌کند
ایده‌ی اصلی
اگر هر رویدادی را آنچه پیش از آن بوده پدید آورده باشد، جهان مثل ردیفی از دومینوهاست و همه‌ی آینده از پیش معلوم است. این‌که جهان واقعاً این‌طور است یا نه هنوز پرسشی باز است - و برای انتخاب‌های ما مهم است.