کشتی تسئوس
مردم شهر آتن در یونان صدها سال یک کشتی چوبی کهنه را نگه داشتند. می‌گفتند این کشتی مال تسئوس بوده است، قهرمانی از قدیمی‌ترین داستان‌هایشان. سال‌ها گذشت و تخته‌های کشتی پوسیدند. هر بار که تخته‌ای می‌پوسید، آن را بیرون می‌آوردند و تخته‌ی تازه‌ای جایش می‌گذاشتند. سرانجام حتی یک تخته‌ی کهنه هم نماند. آیا این هنوز کشتی تسئوس بود؟
داستانی برای آزمودن یک ایده
پلوتارک، نویسنده‌ی یونانی، این داستان را حدود ۱٬۹۰۰ سال پیش، نزدیک سال ۱۰۰ میلادی، تعریف کرد. نوشت که فیلسوف‌ها سرش بحث می‌کردند: بعضی می‌گفتند کشتی همان کشتی ماند، و بعضی می‌گفتند نه.
برای فکر کردن به این پرسش لازم نیست کسی واقعاً کشتی‌ای را از نو بسازد. به چنین ماجرای ساختگی یا به‌یادمانده‌ای که برای آزمودن یک ایده به کار می‌رود آزمایش فکری (thought experiment) می‌گوییم. متافیزیک آزمایش فکری را همان‌طور به کار می‌برد که علم آزمایش واقعی را: یک چیز را عوض کن و ببین چه فکری می‌کنیم.
پرسش همان پرسش درس «دو جور «همان» بودن» است. کشتی تازه آشکارا با کشتی کهنه کاملاً همانند نیست. اما آیا همان یکی است؟
دو جواب
بله، همان کشتی است. کشتی آرام‌آرام عوض شد، هر بار یک تخته. پس از هر تغییر همه قبول داشتند که هنوز کشتی تسئوس است: یک تخته‌ی تازه کشتیِ تازه نمی‌سازد. کشتی شکلش را نگه داشت، نامش را، کارش را، و مردم آتن همچنان از آن نگهداری کردند. دوچرخه‌ی شما با یک لاستیک نو هنوز دوچرخه‌ی شماست، و با یک زنجیر نو هم.
نه، کشتیِ تازه‌ای است. هیچ چیز از کشتی کهنه نمانده است - هیچ چوبی که دست تسئوس به آن خورده باشد. اگر کسی بگوید «این همان کشتی‌ای است که تسئوس با آن به دریا رفت»، اشتباه کرده است: تسئوس هرگز روی هیچ‌کدام از این تخته‌ها نایستاد.
بعد، کشتی دوم
حدود ۱٬۵۵۰ سال بعد، در سال ۱۶۵۵، تامس هابز، فیلسوف انگلیسی، معما را سخت‌تر کرد. فرض کنید کسی هر تخته‌ی کهنه را که بیرون می‌آوردند همان‌طور که بود نگه داشته باشد. در پایان، تخته‌های کهنه را به همان ترتیب کنار هم می‌گذارد و یک کشتی می‌سازد. حالا دو کشتی داریم.
کدام‌یک کشتی تسئوس است؟ اگر چوب مهم است، کشتی‌ای که از تخته‌های کهنه ساخته شده. اگر داستانِ کشتی‌ای مهم است که به کارش ادامه داد و تعمیر شد، کشتیِ توی بندر. هر دو نمی‌توانند همان یک کشتی تسئوس باشند، چون دو تا هستند. هر جواب برای کشتی دیگر هم دلیل خوبی باقی می‌گذارد.
در خانه امتحان کنید
- به چیزی فکر کنید که بخش‌هایش عوض شده‌اند: یک دوچرخه، یک تیم فوتبال، یک مدرسه، یک گروه موسیقی.
- آیا همه‌ی بخش‌هایش عوض شده‌اند؟ هنوز همان یکی است؟
- بنویسید به نظرتان چه چیزی از همه مهم‌تر است: بخش‌ها، شکل، نام، یا داستانش.
واژه‌های این درس
- آزمایش فکری - ماجرایی ساختگی برای آزمودن یک ایده، که هر بار یک چیز را در آن عوض می‌کنیم
ایده‌ی اصلی
اگر بخش‌های یک چیز یکی‌یکی عوض شوند، باز هم همان چیز است؟ کشتی تسئوس نشان می‌دهد که بخش‌ها و داستان می‌توانند به دو جواب متفاوت برسند - و کشتی دومِ هابز ما را وادار به انتخاب می‌کند.