چرا ۶۰؟
متر ده‌ده جلو می‌رود: ۱۰ میلی‌متر، ۱۰۰ سانتی‌متر، ۱٬۰۰۰ متر. اما در زمان، ۶۰ ثانیه یک دقیقه است و ۶۰ دقیقه یک ساعت. اگر واحدهای متری این‌قدر آسان‌ترند، چرا کسی زمان را ده‌ده نکرد؟
شمردن با شصت
حدود ۴٬۰۰۰ سال پیش در میان‌رودان (عراقِ امروز)، سومری‌ها و بعدها بابلی‌ها به جای ده‌تایی، شصت‌تایی می‌شمردند. ستاره‌شناسانشان با همین شیوه آسمان را ثبت می‌کردند، و ستاره‌شناسان سرزمین‌های دیگر هزاران سال از آن‌ها تقلید کردند. وقتی بعدها ساعت را به تکه‌های کوچک‌تر تقسیم کردند، همین ستاره‌شناسان این کار را کردند، آن هم شصت‌تایی. برای همین هر ساعت ۶۰ دقیقه است و هر دقیقه ۶۰ ثانیه.
تصویر: نقاشی یک کاتب در بابل باستان که روی لوح گلی می‌نویسد، حدود ۴٬۰۰۰ سال پیش.
یک حدس درباره‌ی اینکه چرا مردم شصت‌تایی می‌شمردند، به دست‌هایتان برمی‌گردد. با شست، سه بندِ هر کدام از چهار انگشت دیگرتان را لمس کنید: می‌شود ۱۲ بند. هر بار که به ۱۲ رسیدید، یکی از انگشت‌های دست دیگرتان را خم کنید. پنج انگشت، هر کدام ۱۲ تا، می‌شود ۶۰.
۶۰ خوب تقسیم می‌شود
دلیل بهتری هم برای ماندگاری شصت‌تایی هست: ۶۰ را می‌شود به شکل‌های زیادی به قسمت‌های برابر تقسیم کرد: به ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰ یا ۳۰ دسته‌ی برابر. اما ۱۰ را فقط می‌شود به ۲ یا ۵ دسته تقسیم کرد.
پس یک ساعت به‌راحتی به نصف (۳۰ دقیقه)، یک‌سوم (۲۰ دقیقه)، یک‌چهارم (۱۵ دقیقه)، یک‌پنجم، یک‌ششم و بیشتر تقسیم می‌شود. «یک ربع» عددی درست از دقیقه‌هاست. اگر هر ساعت ۱۰۰ دقیقه بود، یک‌سومِ ساعت می‌شد ۳۳ دقیقه و یک‌سومِ دقیقه.
شبانه‌روزِ ده‌ساعته
فرانسوی‌ها امتحانش کردند. در درس «متر» دیدیم که فرانسه بعد از انقلاب ۱۷۸۹ واحدهای تازه‌ای ساخت که ده‌ده جلو می‌رفتند. در سال ۱۷۹۳ همین کار را با زمان هم کردند: شبانه‌روزی ۱۰ ساعته، هر ساعت ۱۰۰ دقیقه و هر دقیقه ۱۰۰ ثانیه. حتی ساعت‌هایی ساختند که روی صفحه‌شان ۱۰ ساعت بود.
هیچ‌کس از آن خوشش نیامد. باید همه‌ی ساعت‌های دیواری و مچی کشور را عوض می‌کردند، و مردم به ساعت‌های قدیمی عادت داشتند. شبانه‌روز ده‌ساعته کمتر از دو سال دوام آورد. متر ماند؛ ساعتِ ۶۰ دقیقه‌ای هم ماند.
در خانه امتحان کنید
- ترفند شمردن را امتحان کنید: با شست و بندهای انگشت‌ها تا ۶۰ بشمارید.
- یک‌سومِ ساعت چند دقیقه است؟ یک‌پنجمش؟ یک‌ششمش؟ (جواب‌ها: ۲۰، ۱۲ و ۱۰.)
واژه‌های این درس
- بابل - شهری بزرگ در میان‌رودانِ باستان (عراقِ امروز) که مردمش شصت‌تایی می‌شمردند
ایده‌ی اصلی
دقیقه و ثانیه شصت‌شصت جلو می‌روند، چون مردم میان‌رودانِ باستان شصت‌تایی می‌شمردند و ستاره‌شناسان این عادت را نگه داشتند. این شیوه ماند، چون ۶۰ به شکل‌های زیادی به قسمت‌های برابر تقسیم می‌شود. فرانسه شبانه‌روزی ده‌ساعته را امتحان کرد، اما دوام نیاورد.