لیتر
روی یک بطری آب نوشته «۱٫۵ لیتر». روی قاشق دارو نوشته «۵ ml». باک یک ماشین «۵۰ لیتر» جا دارد. هیچ‌کدام از این‌ها طول یا جرم نیست. این‌ها می‌گویند یک چیز چقدر جا دارد. پس چه چیزی را اندازه می‌گیرند؟
چقدر جا
اینکه یک چیز چقدر جا می‌گیرد، یا یک ظرف چقدر جا دارد، حجم (volume) آن است. حجم یک سطل از یک لیوان بیشتر است. حجم یک استخر از یک وان بیشتر است.
واحد متریِ حجم که هر روز به کار می‌رود لیتر است، با نماد l (یا L، تا با عدد ۱ اشتباه نشود).
مکعبی به ضلع ۱۰ سانتی‌متر
یک لیتر این‌قدر است: جعبه‌ای به شکل مکعب بسازید (با شش وجه مربعی، مثل یک تاس) که درازا و پهنا و بلندی‌اش هر کدام ۱۰ سانتی‌متر باشد. آن را پر از آب کنید. آبی که درونش است یک لیتر است.
در درس «کیلو، سانتی، میلی» دیدیم که میلی یعنی یک‌هزارم. پس هر میلی‌لیتر (ml) یک‌هزارمِ لیتر است، و ۱ لیتر = ۱٬۰۰۰ میلی‌لیتر. یک میلی‌لیتر مکعب کوچکی است به ضلع ۱ سانتی‌متر. یک قاشق چای‌خوری حدود ۵ میلی‌لیتر جا دارد.
یک لیتر آب، یک کیلوگرم
در درس «کیلوگرم و گرم» دیدیم که کیلوگرم را اول از آب گرفتند. حالا می‌بینید چطور: جرمِ یک لیتر آب حدود یک کیلوگرم است. پس جرم یک میلی‌لیتر آب حدود یک گرم است.
این فقط درباره‌ی آب درست است. جرمِ یک لیتر روغن آشپزی کمی کمتر است، حدود ۰٫۹ کیلوگرم؛ جرمِ یک لیتر عسل خیلی بیشتر است، حدود ۱٫۴ کیلوگرم. هر کدام از این‌ها مقدار متفاوتی ماده را در همان یک لیتر جا داده است.
در خانه امتحان کنید
- یک پارچ خالی را روی ترازوی آشپزخانه بگذارید و ترازو را صفر کنید (بیشتر ترازوها دکمه‌ای برای این کار دارند).
- آن‌قدر آب بریزید تا ترازو ۵۰۰ گرم نشان دهد. به خط‌های روی پارچ نگاه کنید: حدود ۵۰۰ میلی‌لیتر، یعنی نیم لیتر است؟
- حجم سه بطری یا پاکت را در آشپزخانه پیدا کنید.
واژه‌های این درس
- حجم - اینکه یک چیز چقدر جا می‌گیرد، یا یک ظرف چقدر جا دارد
- لیتر (l یا L) - حجم مکعبی به ضلع ۱۰ سانتی‌متر
- میلی‌لیتر (ml) - یک‌هزارمِ لیتر؛ ۱٬۰۰۰ میلی‌لیتر = ۱ لیتر
- مکعب - شکلی مثل جعبه با شش وجه مربعی برابر
ایده‌ی اصلی
حجم یعنی اینکه چیزی چقدر جا می‌گیرد، و آن را با لیتر و میلی‌لیتر اندازه می‌گیریم. یک لیتر مکعبی به ضلع ۱۰ سانتی‌متر است، و جرمِ یک لیتر آب حدود یک کیلوگرم است.