کیلو، سانتی، میلی
با کیلومتر، سانتی‌متر و میلی‌متر آشنا شده‌اید. روی یک کیسه برنج ممکن است «kg» ببینید که کوتاه‌شده‌ی کیلوگرم است. روی یک بطری آب ممکن است «ml» ببینید که کوتاه‌شده‌ی میلی‌لیتر است. با گرم و لیتر بعدتر در همین دوره آشنا می‌شویم. اما همین حالا هم می‌توانید خیلی چیزها را درباره‌شان حدس بزنید. چطور؟
سه تکه، هر کدام با یک معنا
دوباره به طول‌هایی که در بخش قبل دیدیم نگاه کنید:
- هر کیلومتر ۱٬۰۰۰ متر است؛
- هر سانتی‌متر یک‌صدمِ متر است (۱۰۰ تا از آن یک متر می‌شود)؛
- هر میلی‌متر یک‌هزارمِ متر است (۱٬۰۰۰ تا از آن یک متر می‌شود).
تکه‌ی اول هر کدام از این نام‌ها می‌گوید آن واحد در مقایسه با خودِ متر چقدر است. به چنین تکه‌ای که در ابتدای یک واژه می‌آید پیشوند (prefix) می‌گویند:
- کیلو یعنی هزار (از یونانی)؛
- سانتی یعنی یک‌صدم (از لاتین، که در آن «کِنتوم» یعنی صد)؛
- میلی یعنی یک‌هزارم (از لاتین، که در آن «میله» یعنی هزار).
پیشوندهای یکسان روی همه‌ی واحدها
ترفند اصلی اینجاست: هر پیشوند جلوی هر واحدی که بیاید همان معنا را دارد. پس بی آنکه چیز دیگری بدانید:
- هر کیلوگرم باید ۱٬۰۰۰ گرم باشد؛
- هر میلی‌لیتر باید یک‌هزارمِ لیتر باشد، پس ۱٬۰۰۰ میلی‌لیتر یک لیتر می‌شود؛
- هر سانتی‌لیتر باید یک‌صدمِ لیتر باشد.
نمادها هم از همین قاعده پیروی می‌کنند: k برای کیلو، c برای سانتی و m برای میلی، که جلوی نماد خودِ واحد می‌آیند. پس km و cm و mm برای طول‌ها، و kg و ml روی همان کیسه‌ی برنج و بطری آب.
چرا این کار زندگی را آسان می‌کند
در درس «اینچ، فوت و مایل» دیدیم که هر کدام از واحدهای قدیمی عدد خودش را دارد: ۱۲ اینچ در یک فوت، ۳ فوت در یک یارد، ۱٬۷۶۰ یارد در یک مایل. برای هر پله باید عدد تازه‌ای یاد بگیرید، و این عددها از یک نوع واحد به نوع دیگر هم عوض می‌شوند.
در واحدهای متری فقط چند پیشوند هست که باید یاد بگیرید. همه‌شان با ده و صد و هزار پیش می‌روند و روی همه‌ی واحدها کار می‌کنند. یک بار یادشان بگیرید و همه‌جا آن‌ها را می‌شناسید.
پیشوندهای دیگری هم برای چیزهای خیلی بزرگ و خیلی کوچک هست؛ شاید «مگا» را در حافظه‌ی گوشی دیده باشید. آن‌ها مال دوره‌های بعدی‌اند.
در خانه امتحان کنید
- در آشپزخانه دنبال برچسب‌هایی بگردید که جلوی واحدشان k یا c یا m آمده باشد: kg، g، ml، cl، l.
- برای هر کدام بگویید پیشوندش چه معنایی دارد. یک بطری ۵۰۰ میلی‌لیتری ۵۰۰ هزارمِ لیتر جا دارد، یعنی نیم لیتر.
واژه‌های این درس
- پیشوند - تکه‌ای کوچک که در ابتدای واژه می‌آید، مثل کیلو، سانتی یا میلی
- کیلو (k) - هزار
- سانتی (c) - یک‌صدم
- میلی (m) - یک‌هزارم
ایده‌ی اصلی
کیلو یعنی هزار، سانتی یعنی یک‌صدم و میلی یعنی یک‌هزارم، و هر کدام روی همه‌ی واحدهای متری همین معنا را دارد. پیشوندها را یک بار یاد بگیرید تا بتوانید واحدهایی را هم که هرگز ندیده‌اید بفهمید.