صورت‌های فلکی
در یک شب تاریک به پشت دراز بکشید و کمی به ستاره‌ها نگاه کنید. به‌زودی چشم‌هایتان آن‌ها را به هم وصل می‌کنند: سه تا در یک ردیف، یک مربع، یک خم مثل قلاب. مردم هزاران سال است که در همه‌جای دنیا همین کار را کرده‌اند.
تصویرهایی در ستاره‌ها
به گروهی از ستاره‌ها که مردم به هم وصلشان کرده‌اند تا تصویری بسازند و نامی رویش گذاشته‌اند صورت فلکی (constellation) می‌گویند.
یکی از آسان‌ترین‌ها برای پیدا کردن صورت فلکی شکارچی (جبار) (Orion) است. دنبال سه ستاره‌ی درخشان در یک ردیف کوتاه و صاف بگردید: کمربند شکارچی. دور آن‌ها، چهار ستاره‌ی درخشان دیگر شانه‌ها و زانوهای او را می‌سازند. یکی از شانه‌ها، ابط‌الجوزا (Betelgeuse)، کمی نارنجی می‌درخشد؛ و یکی از زانوها، رِجل (Rigel)، کمی آبی.
هیچ‌کس آن خط‌ها را در آسمان نکشیده است. فقط در خیال ما هستند، و به همین دلیل مردمان مختلف در همان ستاره‌ها تصویرهای مختلف دیده‌اند. هفت ستاره‌ی دب اکبر (Big Dipper) را آمریکایی‌ها یک ملاقه‌ی بزرگ سوپ می‌بینند، بریتانیایی‌ها یک گاوآهن، و هندی‌ها هفت فرزانه. در ایران قدیم به آن‌ها «هفت‌برادران» یا «هفت‌اورنگ» می‌گفتند.
امروز ستاره‌شناسان همه‌جای دنیا از یک فهرست ۸۸ تایی صورت‌های فلکی استفاده می‌کنند، تا «ستاره‌ای در شکارچی» برای همه به معنای همان جای آسمان باشد.
کنار هم؟ فقط از اینجا
ستاره‌های یک صورت فلکی همسایه به نظر می‌رسند، اما بیشترشان همسایه نیستند. در شکارچی، ستاره‌های کمربند چند برابر دورتر از بلاتریکس (Bellatrix)، ستاره‌ی شانه‌ی دیگرش، هستند. فقط به این دلیل کنار هم دیده می‌شوند که تقریباً در یک جهت از زمین قرار دارند.
پس یک صورت فلکی تصویری است که به جایی که ما ایستاده‌ایم تعلق دارد. اگر می‌توانستید به ستاره‌ای دیگر پرواز کنید و از آنجا به پشت سر نگاه کنید، ستاره‌ها در جهت‌های دیگری بودند و شکارچی از هم می‌پاشید.
ستاره‌های مختلف در فصل‌های مختلف
شب، طرف شما از زمین پشت به خورشید است و رو به فضا. در درس «سال» زمین را در گردشش به دور خورشید دنبال کردیم؛ و همین‌طور که زمین می‌گردد، طرف شب آن رو به بخش دیگری از آسمان می‌شود.
- در دسامبر زمین میان خورشید و شکارچی است. شب رو به شکارچی هستید، پس شکارچی سرشب در آسمان است.
- در ژوئن زمین آن سوی خورشید است. حالا شکارچی در همان جهت خورشید است: روز در آسمان است و مثل همه‌ی ستاره‌های دیگر در نور خورشید گم می‌شود. شب به جای آن صورت‌های فلکی دیگری می‌بینید، مثل کژدم (عقرب).
به همین دلیل مردم در گذشته می‌توانستند زمان سال را از روی ستاره‌ها بفهمند: وقتی شکارچی سرشب طلوع می‌کند، در نیمه‌ی شمالی زمین زمستان در راه است.
امشب امتحان کنید
اگر در نیمه‌ی شمالی زمین زندگی می‌کنید، در سمت شمال دنبال دب اکبر بگردید: هفت ستاره‌ی درخشان، چهار تا برای کاسه و سه تا برای دسته. از دو ستاره‌ی لبه‌ی جلویی کاسه یک خط به بالا بکشید، حدود پنج برابر فاصله‌ی آن دو، تا به ستاره‌ی قطبی (North Star) برسید؛ ستاره‌ای که محور زمین به سوی آن است. آنچه می‌بینید را بکشید، و سه ماه بعد در همان ساعت شب دوباره نگاه کنید: دب اکبر یک‌چهارم دور به دور ستاره‌ی قطبی چرخیده است.
واژه‌های این درس
- صورت فلکی - گروهی از ستاره‌ها که مردم به هم وصلشان کرده‌اند تا تصویری بسازند و نامی رویش گذاشته‌اند، مثل شکارچی
ایده‌ی اصلی
صورت فلکی تصویری است که مردم در ستاره‌ها تصور کرده‌اند. ستاره‌هایش فقط از زمین کنار هم به نظر می‌رسند، و این‌که شب کدام‌ها را می‌بینیم با گردش زمین به دور خورشید تغییر می‌کند.