سیاره‌های غول‌پیکر

بعد از مریخ، منظومه‌ی شمسی عوض می‌شود. چهار سیاره‌ی بعدی گوی‌های کوچک سنگی نیستند؛ غول‌اند. هر چهار سیاره‌ی سنگی را کنار هم بگذارید، باز هم مشتری به تنهایی تقریباً چهار برابر پهن‌تر است.

چهار غول

چهار سیاره‌ای که از همه از خورشید دورترند مشتری، زحل، اورانوس و نپتون هستند. به آن‌ها سیاره‌های غول‌پیکر (giant planets) می‌گوییم.

این سیاره‌ها مثل زمین از سنگ ساخته نشده‌اند. بیشترشان گاز است؛ گازی که هر چه پایین‌تر بروید غلیظ‌تر می‌شود. زمینی ندارند که بشود رویش ایستاد: سفینه‌ای که بخواهد روی آن‌ها فرود بیاید، در گازی غلیظ‌تر و داغ‌تر پایین و پایین‌تر می‌رود تا له شود. چیزی که از دور می‌بینیم، بالای ابرهای آن‌هاست.

مشتری: بزرگ‌ترین

مشتری بزرگ‌ترین سیاره است. پهنایش حدود ۱۱ برابر زمین است و بیش از ۱۰۰۰ زمین در آن جا می‌شود.

ابرهای مشتری نوارهای رنگی می‌سازند. در میان آن‌ها لکه‌ی سرخ بزرگ است: توفانی که از کل زمین پهن‌تر است و بیش از ۱۵۰ سال است که می‌وزد.

زحل: سیاره‌ی حلقه‌دار

پهنای زحل حدود ۹ برابر زمین است. زحل را با حلقه‌های درخشانش می‌شناسیم. این حلقه‌ها از دور سفت و یکپارچه به نظر می‌رسند، اما از تکه‌های بی‌شماری یخ و سنگ ساخته شده‌اند، از ذره‌های گردوغبار تا تکه‌هایی به بزرگی یک خانه، که همه دور زحل می‌گردند.

زحل برای اندازه‌اش بسیار سبک است. اگر وانی داشتید که آن‌قدر بزرگ بود که زحل در آن جا شود، زحل روی آب می‌ماند.

اورانوس و نپتون: سیاره‌های سرد

پهنای اورانوس و نپتون هر کدام حدود ۴ برابر زمین است. آن‌قدر از خورشید دورند که به‌شدت سردند، و از گاز و یخی نیمه‌آب ساخته شده‌اند. هر دو آبی دیده می‌شوند.

اورانوس کاملاً به پهلو خوابیده است، برای همین مثل توپی که قل می‌خورد دور خورشید می‌گردد. در درس «فصل‌ها» دیدیم که کج بودن زمین، حدود ۲۳ درجه، تابستان و زمستان را می‌سازد. اورانوس آن‌قدر کج است که هر کدام از قطب‌هایش حدود ۴۲ سال آفتاب دارد و بعد حدود ۴۲ سال تاریکی.

نپتون، دورترین سیاره، تندترین بادهای منظومه‌ی شمسی را دارد: حدود ۲۰۰۰ کیلومتر در ساعت. مدارش آن‌قدر بلند است که از وقتی آن را در سال ۱۸۴۶ پیدا کردند، فقط یک بار دور خورشید گشته است.

حلقه‌ها و قمرهای فراوان

هر چهار غول حلقه دارند، هرچند فقط حلقه‌های زحل درخشان‌اند. و هر چهار قمرهای فراوانی دارند: مشتری تا جایی که می‌دانیم نزدیک به صد قمر دارد و زحل بیش از ۲۵۰ قمر. بزرگ‌ترین قمر مشتری، گانیمد، از سیاره‌ی عطارد هم بزرگ‌تر است.

امشب امتحان کنید

اگر مشتری در آسمان است (یک برنامه‌ی سیاره‌ها نشان می‌دهد کی)، با یک دوربین دوچشمی به آن نگاه کنید. دوربین را خیلی ثابت نگه دارید: آرنج‌هایتان را روی یک دیوار یا سقف یک خودرو بگذارید. کنار نقطه‌ی پرنور مشتری شاید تا چهار نقطه‌ی ریز ببینید که در یک خط کنار هم‌اند. این‌ها چهار قمر بزرگ مشتری‌اند؛ همان‌هایی که گالیله در سال ۱۶۱۰ با تلسکوپش دید. شب بعد دوباره نگاه کنید: جایشان عوض شده است.

واژه‌های این درس

• سیاره‌های غول‌پیکر - مشتری، زحل، اورانوس و نپتون: سیاره‌هایی بسیار بزرگ که بیشترشان از گاز است و زمین سفتی ندارند
• حلقه - تکه‌های بی‌شمار یخ و سنگ که در نواری نازک و صاف دور یک سیاره می‌گردند

ایده‌ی اصلی

چهار سیاره‌ای که از خورشید دورترند، یعنی مشتری، زحل، اورانوس و نپتون، غول‌هایی هستند که بیشترشان از گاز است و زمینی برای ایستادن ندارند. همه‌ی آن‌ها حلقه و قمرهای فراوان دارند.