دنیاهای کوچک
شبی تاریک بیرون هستید و ناگهان خطی از نور از میان آسمان می‌گذرد و در یک ثانیه ناپدید می‌شود. خیلی‌ها می‌گویند «ستاره‌ای افتاد». اما این اصلاً ستاره نیست. تکه‌ی ریزی از یکی از کوچک‌ترین اعضای منظومه‌ی شمسی است.
خانواده‌ی خورشید فقط خورشید و هشت سیاره نیست. میلیون‌ها دنیای کوچک‌تر هم دور خورشید می‌گردند.
سیارک‌ها
سیارک‌ها (asteroids) تکه‌هایی از سنگ و فلزند که برای سیاره بودن بسیار کوچک‌اند. بیشترشان از یک شهر کوچک بزرگ‌تر نیستند، و بسیاری به اندازه‌ی یک خانه یا کوچک‌ترند. بیشترشان میان مریخ و مشتری، در حلقه‌ای پهن به نام کمربند سیارک‌ها (asteroid belt)، دور خورشید می‌گردند.
در فیلم‌ها سفینه‌ها از میان سیارک‌هایی که تنگ کنار هم‌اند جاخالی می‌دهند و رد می‌شوند. کمربند واقعی بیشترش فضای خالی است: فضاپیماها بارها از آن گذشته‌اند و حتی به یک سیارک هم نزدیک نشده‌اند.
پلوتو و سیاره‌های کوتوله
وقتی پلوتو در سال ۱۹۳۰ آن سوی نپتون پیدا شد، آن را نهمین سیاره نامیدند. اما پلوتو کوچک است، از ماه ما هم کوچک‌تر. بعدها اخترشناسان دنیاهای یخی بسیار دیگری هم آنجا پیدا کردند که بعضی‌شان تقریباً هم‌اندازه‌ی پلوتو بودند.
برای همین در سال ۲۰۰۶ اخترشناسان گروه تازه‌ای ساختند. سیاره‌ی کوتوله (dwarf planet) گرد است و مثل یک سیاره دور خورشید می‌گردد، اما آن‌قدر کوچک است که مسیرش را از دنیاهای دیگر خالی نکرده است: بخش خودش از منظومه‌ی شمسی را با دنیاهای فراوان دیگری شریک است. پلوتو یک سیاره‌ی کوتوله است، و سرس، بزرگ‌ترین سیارک، هم همین‌طور.
در سال ۲۰۱۵ فضاپیمایی به نام «نیوهورایزنز» از کنار پلوتو گذشت. عکس‌هایش کوه‌هایی از یخ نشان دادند، و دشتی بزرگ و کم‌رنگ به شکل قلب.
دنباله‌دارها
دنباله‌دار (comet) تکه‌ای از یخ و گردوغبار است، به پهنای چند کیلومتر، مثل یک گلوله برف کثیف. دنباله‌دارها بیشتر وقت‌ها دور، در سرمای آن سوی سیاره‌ها، هستند. اما بعضی‌شان مدارهای کشیده و بلندی دارند که آن‌ها را به خورشید نزدیک می‌کند.
وقتی دنباله‌دار به خورشید نزدیک می‌شود، گرما بخشی از یخش را گاز می‌کند. گاز و گردوغبار بیرون می‌ریزند و دنباله‌ای بلند و درخشان می‌سازند، به درازای میلیون‌ها کیلومتر. دنباله همیشه رو به سمتی است که از خورشید دور می‌شود؛ نور خورشید و بادی از ذره‌های ریز که از خورشید می‌آید، آن را به عقب می‌رانند.
معروف‌ترین دنباله‌دار، دنباله‌دار هالی، تقریباً هر ۷۶ سال یک بار برمی‌گردد. آخرین بار در سال ۱۹۸۶ آمد و دوباره در سال ۲۰۶۱ می‌آید.
شهاب‌ها
فضا پر از دانه‌های گردوغبار و تکه‌های ریز سنگ است، که بسیاری‌شان را دنباله‌دارها به جا گذاشته‌اند. زمین همیشه، با سرعتی بسیار زیاد، به آن‌ها برمی‌خورد. وقتی یکی از آن‌ها به هوای زمین می‌رسد، داغ می‌شود و بالای آسمان در یک برق نور می‌سوزد. این برق نور یک شهاب (meteor) است. بیشتر شهاب‌ها از یک دانه‌ی شن بزرگ‌تر نیستند.
گاهی تکه‌ی بزرگ‌تری کاملاً نمی‌سوزد و چیزی که از آن می‌ماند روی زمین می‌افتد. به سنگی از فضا که به زمین می‌رسد شهاب‌سنگ (meteorite) می‌گوییم.
امشب امتحان کنید
هر سال چند شب زمین از میان گردوغباری می‌گذرد که یک دنباله‌دار به جا گذاشته است، و در یک ساعت شهاب‌های فراوانی می‌بینید: یک بارش شهابی (meteor shower). دو تا از بهترین‌هایشان بارش «برساوشی» در حدود ۱۲ اوت (۲۱ مرداد) و بارش «جوزایی» در حدود ۱۴ دسامبر (۲۳ آذر) است. به جایی تاریک بروید، به پشت دراز بکشید، ۲۰ دقیقه به چشم‌هایتان وقت بدهید تا به تاریکی عادت کنند، و همه‌ی آسمان را تماشا کنید. تلسکوپ لازم نیست.
واژه‌های این درس
- سیارک - تکه‌ای از سنگ و فلز که دور خورشید می‌گردد و از یک سیاره بسیار کوچک‌تر است
- کمربند سیارک‌ها - حلقه‌ای میان مریخ و مشتری که بیشتر سیارک‌ها در آن‌اند
- سیاره‌ی کوتوله - دنیایی گرد که دور خورشید می‌گردد اما مسیرش را با دنیاهای فراوان دیگری شریک است، مثل پلوتو
- دنباله‌دار - تکه‌ای از یخ و گردوغبار که نزدیک خورشید دنباله‌ای بلند پیدا می‌کند
- شهاب - دانه‌ای از فضا که در هوای زمین می‌سوزد و خطی از نور می‌کشد
- شهاب‌سنگ - تکه‌ای از سنگ فضایی که به زمین می‌رسد
ایده‌ی اصلی
جز سیاره‌ها، میلیون‌ها دنیای کوچک دور خورشید می‌گردند: سیارک‌های سنگی، سیاره‌های کوتوله‌ی یخی مثل پلوتو، و دنباله‌دارهایی که نزدیک خورشید دنباله پیدا می‌کنند. شهاب‌ها دانه‌های ریزی از فضا هستند که در هوای زمین می‌سوزند.