روز و شب
هر صبح خورشید از یک طرف آسمان بالا می‌آید، بالا و بالاتر می‌رود، و عصر در طرف دیگر پایین می‌رود. هزاران سال بیشتر مردم ساده‌ترین توضیح را پذیرفته بودند: خورشید هر روز یک بار به دور زمین می‌گردد.
اما معلوم شد خورشید نیست که حرکت می‌کند. ما هستیم.
زمین می‌چرخد
از درس «زمین» به یاد دارید که زمین گویی است که خورشید روشنش می‌کند، پس همیشه نیمی از آن در نور خورشید است و نیم دیگرش در سایه. زمین به دور خودش هم می‌چرخد، مثل یک فرفره، تقریباً هر ۲۴ ساعت یک بار.
حالا این دو را کنار هم بگذارید:
- نیمه‌ای از زمین که رو به خورشید است روز است.
- نیمه‌ای که پشت به خورشید است شب است.
- وقتی زمین می‌چرخد، شما را از نیمه‌ی تاریک به نیمه‌ی روشن می‌برد؛ این طلوع (sunrise) است. و بعد از نیمه‌ی روشن دوباره به نیمه‌ی تاریک؛ این غروب (sunset) است.
خورشید اصلاً جابه‌جا نشده است. شما جابه‌جا شده‌اید.
زمین به دور خورشید هم می‌گردد، اما یک دور کامل آن یک سال طول می‌کشد؛ برای ساختن روز و شب بسیار کُند است. در درس بعد به این گردش برمی‌گردیم.
چرا به نظر می‌رسد خورشید حرکت می‌کند
این را در قطار حس کرده‌اید. وقتی قطارتان آرام راه می‌افتد، یک لحظه به نظر می‌رسد سکو به عقب می‌لغزد و شما سر جایتان ایستاده‌اید. چشم‌هایتان نمی‌توانند بگویند چه کسی حرکت می‌کند؛ فقط می‌فهمند که چیزی حرکت می‌کند.
ایستادن روی زمینِ در حال چرخش هم همین‌طور است. ما می‌چرخیم، و خورشید به نظر می‌رسد که در جهت مخالف از آسمان می‌گذرد.
از شرق به غرب
زمین از غرب به شرق می‌چرخد. وقتی جایی که شما هستید به سوی شرق می‌چرخد، خورشید بالای افق (horizon) شرقی پیدا می‌شود. همین‌طور که می‌چرخید، خورشید بالا می‌رود، از آسمان می‌گذرد و سرانجام در غرب از دید پنهان می‌شود.
فقط خورشید نیست. ماه و ستاره‌ها هم به همین دلیل در شرق طلوع و در غرب غروب می‌کنند: همان چرخش ما را از کنار همه‌ی آن‌ها می‌گذراند. (این‌که ستاره‌ها واقعاً چه هستند را در درسی دیگر می‌بینیم.)
آن سوی دنیا، ساعتی دیگر
تا حالا با خانواده یا دوستانتان در کشوری دیگر تماس تصویری گرفته‌اید، با فیس‌تایم یا واتس‌اپ؟ فرض کنید در کانادا زندگی می‌کنید و ظهر به پدربزرگ و مادربزرگتان در چین زنگ می‌زنید. آفتاب از پنجره‌ی شما می‌تابد، اما آن‌ها با لباس خواب جواب می‌دهند، با چراغ‌های روشن و ماهی بیرون پنجره. برای آن‌ها نیمه‌شب است!
دلیلش این است که چین آن سوی زمین است. وقتی طرف شما رو به خورشید است، طرف آن‌ها پشت به آن است. تا شما به رختخواب بروید، زمین چرخیده است و صبح آن‌ها شروع می‌شود.
پس هیچ‌وقت همه‌جای زمین یک ساعت از روز نیست.
واژه‌های این درس
- چرخش (spin یا rotation) - چرخیدن زمین به دور خودش، روزی یک بار
- طلوع / غروب - لحظه‌ای که جای شما وارد نیمه‌ی روشن می‌شود، و لحظه‌ای که از آن بیرون می‌رود
- افق - خطی که به نظر می‌رسد آسمان در آن به زمین یا دریا می‌رسد
در خانه امتحان کنید
دوباره چراغ (خورشید) و پرتقال (زمین) را بردارید. یک تکه چسب کوچک روی پرتقال بچسبانید: این شما هستید. در اتاقی تاریک، پرتقال را نزدیک چراغ بگیرید و آرام بچرخانید.
- ببینید چسب از طرف تاریک به نور می‌رود: طلوع.
- بچرخانید تا چسب درست رو به چراغ باشد: ظهر.
- بچرخانید تا دوباره به تاریکی برود: غروب.
برای این‌که پرتقال را مثل زمین واقعی بچرخانید، تصور کنید بالای پرتقال قطب شمال است، و وقتی از بالا به آن نگاه می‌کنید، آن را خلاف جهت عقربه‌های ساعت بچرخانید.
ایده‌ی اصلی
زمین روزی یک بار می‌چرخد. نیمه‌ای که رو به خورشید است روز است، نیمه‌ای که پشت به آن است شب است، و خورشید فقط به نظر می‌رسد که از آسمان می‌گذرد.