ستاره‌های سرگردان
یک ماه تمام، هر شب که آسمان صاف است، به یک تکه‌ی مشخص از آسمان نگاه کنید. ستاره‌های یک صورت فلکی سر جایشان می‌مانند: صورت فلکی شکارچی سال‌به‌سال همان شکل را دارد. اما گاهی یک «ستاره»ی پرنور پیدا می‌کنید که هر شب جای دیگری است. آهسته از میان صورت‌های فلکی می‌گذرد.
مردم هزاران سال پیش هم این را دیده بودند. یونانیان باستان این نورهای سرگردان را «پلانِتِس» می‌نامیدند، یعنی «آواره‌ها» یا «سرگردان‌ها». واژه‌ی انگلیسی planet از همین‌جا آمده است. ما در فارسی به آن‌ها سیاره می‌گوییم، که آن هم یعنی «رونده» و «در سیر».
ستاره‌هایی که حرکت می‌کنند
با چشم تنها می‌توانید پنج تا از آن‌ها را ببینید: عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل. شبیه ستاره‌های پرنورند، اما در یک صورت فلکی نمی‌مانند. هر شب هر کدام کمی جلوی ستاره‌هایی که پشتش هستند جابه‌جا می‌شود.
در درس «صورت‌های فلکی» دیدیم که ستاره‌ها بسیار بسیار دورند. آن‌قدر دور که از روی زمین، در تمام عمر ما، جایشان در صورت فلکی‌شان عوض نمی‌شود. پس هر چیزی که در میان آن‌ها جابه‌جا شود، باید خیلی به ما نزدیک‌تر باشد.
دنیاهایی مثل زمین
سیاره‌ها ستاره نیستند. آن‌ها دنیاهایی هستند که دور خورشید می‌گردند، درست مثل زمین. هر کدام مدار خودش را دارد، یعنی مسیر خودش به دور خورشید.
سیاره‌ها سرگردان به نظر می‌رسند، چون در مدارشان حرکت می‌کنند، و ما هم از روی زمین به آن‌ها نگاه می‌کنیم که خودش در مدارش در حرکت است. برای همین هر شب هر سیاره را جلوی بخش کمی متفاوتی از آسمان می‌بینیم.
زمین هم یک سیاره است. همان سیاره‌ای که روی آن زندگی می‌کنیم.
نور سیاره‌ها از خورشید است
ستاره‌ها خورشیدند: خودشان نور می‌سازند. سیاره‌ها نه. خورشید هر سیاره را روشن می‌کند، همان‌طور که ماه را روشن می‌کند، و ما نوری از خورشید را می‌بینیم که از سیاره به سوی ما برمی‌گردد. سیاره‌ها پرنور دیده می‌شوند، چون از هر ستاره‌ای به ما خیلی نزدیک‌ترند.
یک راه ساده برای اینکه سیاره را از ستاره تشخیص دهید: ستاره‌ها چشمک می‌زنند؛ نقطه‌ی ریز نورشان با جابه‌جا شدن هوای بالای سر ما می‌لرزد. نور سیاره‌ها معمولاً آرام‌تر و یکنواخت‌تر است.
خانواده‌ی خورشید
هشت سیاره داریم. به ترتیب، از خورشید به بیرون: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. اورانوس و نپتون کم‌نورتر از آن‌اند که با چشم دیده شوند. آن‌ها را با تلسکوپ (ابزاری که چیزهای دور را بزرگ‌تر و روشن‌تر نشان می‌دهد) پیدا کردند؛ اورانوس را در سال ۱۷۸۱ و نپتون را در سال ۱۸۴۶.
به خورشید و همه‌ی چیزهایی که دورش می‌گردند منظومه‌ی شمسی (solar system) می‌گوییم. «شمس» در عربی یعنی خورشید. سیاره‌ها، قمرهایشان و بسیاری دنیاهای کوچک‌تر که به‌زودی با آن‌ها آشنا می‌شویم، همه از این منظومه‌اند.
هر چه سیاره‌ای به خورشید نزدیک‌تر باشد، تندتر دور آن می‌گردد. در درس «سال» دیدیم که یک دور زمین یک سال طول می‌کشد. عطارد، نزدیک‌ترین سیاره، فقط ۸۸ روز وقت لازم دارد. نپتون، دورترین سیاره، حدود ۱۶۵ سال.
امشب امتحان کنید
زهره اغلب، بعد از ماه، پرنورترین نقطه‌ی آسمان است. کمی بعد از غروب خورشید در غرب، یا پیش از طلوع آن در شرق، دنبالش بگردید. بسیاری از برنامه‌های رایگان گوشی و وب‌سایت‌ها نشان می‌دهند امشب کدام سیاره‌ها در آسمان‌اند و کجا باید نگاه کرد. یکی را پیدا کنید و چند شب پشت سر هم، آن را در کنار ستاره‌های دوروبرش ببینید.
واژه‌های این درس
- سیاره - دنیایی بزرگ و گرد که دور خورشید می‌گردد و با نور خورشید می‌درخشد، مثل زمین
- منظومه‌ی شمسی - خورشید و همه‌ی چیزهایی که دور آن می‌گردند
ایده‌ی اصلی
سیاره‌ها دنیاهایی هستند که مثل زمین دور خورشید می‌گردند. با نور خورشید می‌درخشند و آهسته از میان ستاره‌ها می‌گذرند. هشت سیاره داریم و زمین سومین سیاره از خورشید است.