شکل‌های ماه

چند شب پشت سر هم به ماه نگاه کنید. یک هفته ماه کمانی باریک است، مثل لبه‌ی ناخن. یک هفته بعد نصف یک دایره است. هفته‌ی بعدش دایره‌ای کامل و درخشان است. بعد دوباره باریک‌تر می‌شود، تا چند شبی که اصلاً پیدا نیست.

ماه گوی سنگی است، و سنگ بزرگ و کوچک نمی‌شود. پس چرا شکل ماه عوض می‌شود؟

شکل‌های ماه

این شکل‌ها هر ماه به همین ترتیب می‌آیند:

• ماه نو: ماه اصلاً دیده نمی‌شود.
• هلال: کمانی باریک از نور.
• نیمه‌ماه: نصف یک دایره.
• ماه کامل: یک دایره‌ی کامل و درخشان.

بعد از ماه کامل، شکل‌ها به ترتیب برعکس برمی‌گردند: نیمه‌ماه، هلال و دوباره ماه نو. به این شکل‌های گوناگون ماه شکل‌های ماه (phases) می‌گوییم.

از ماه نو تا ماه کامل، بخش روشن ماه بزرگ‌تر می‌شود. می‌گوییم ماه رو به افزایش (waxing) است. از ماه کامل تا ماه نو، بخش روشن کوچک‌تر می‌شود. می‌گوییم ماه رو به کاهش (waning) است.

نیمی از ماه همیشه روشن است

در درس «ماه» دیدیم که ماه از خودش نوری ندارد. خورشید آن را روشن می‌کند، و خورشید همیشه نیمی از ماه را روشن می‌کند: همان نیمه‌ای که رو به خورشید است. نیمه‌ی دیگر تاریک است.

پس خود ماه هیچ‌وقت عوض نمی‌شود. چیزی که عوض می‌شود این است که ما از روی زمین چه مقدار از نیمه‌ی روشن آن را می‌بینیم.

به جای ماه بستگی دارد

ماه تقریباً ماهی یک بار دور زمین می‌گردد. ماه را در تصویر زیر در سفرش دنبال کنید. خورشید خیلی دور، در یک طرف تصویر است. پس نورش در هر نقطه از این سفر از همان طرف به زمین و به ماه می‌رسد.

• وقتی ماه میان زمین و خورشید است، نیمه‌ی روشنش رو به خورشید است، یعنی پشت به ما. ما به نیمه‌ی تاریکش نگاه می‌کنیم و چیزی نمی‌بینیم: ماه نو.
• یک هفته بعد، ماه یک‌چهارم راه را دور زمین رفته است. حالا از پهلو به آن نگاه می‌کنیم و نیمی از نیمه‌ی روشنش را می‌بینیم: نیمه‌ماه.
• یک هفته‌ی دیگر، ماه آن سوی زمین، رو به روی خورشید است. نیمه‌ی روشنش رو به ماست، پس همه‌ی آن را می‌بینیم: ماه کامل.
• در هفته‌ی آخر، ماه دوباره دور می‌زند و ما هر شب کمتر از نیمه‌ی روشنش را می‌بینیم، تا دوباره ماه نو شود.

برای همین است که ماه کامل درست هنگام غروب خورشید طلوع می‌کند. هنگام ماه کامل، خورشید و ماه در دو طرف زمین هستند. عصر که بخش شما از زمین از خورشید رو برمی‌گرداند، رو به ماه می‌چرخد.

سایه‌ی زمین نیست

خیلی‌ها فکر می‌کنند بخش تاریک ماه سایه‌ی زمین است که روی آن افتاده. این‌طور نیست. دوباره به تصویر نگاه کنید: هنگام نیمه‌ماه، ماه در یک کنار است، و سایه‌ی زمین به سمتی است که از خورشید دور می‌شود، اصلاً نزدیک ماه نیست. بخش تاریک ماه فقط شب خود ماه است: همان نیمه‌ای که خورشید روشنش نمی‌کند.

(گاهی سایه‌ی زمین واقعاً روی ماه می‌افتد. آن چیز دیگری است و موضوع درس بعد است.)

یک ماه

از یک ماه کامل تا ماه کامل بعدی حدود ۲۹ روز و نیم طول می‌کشد. مردم هزاران سال زمان را با همین می‌شمردند. برای همین است که در فارسی «ماه» هم نام آن گوی آسمان است و هم نام بخشی از سال: یک ماهِ تقویم، در اصل یک دور کامل شکل‌های ماه بود.

اگر در نیمه‌ی جنوبی زمین زندگی کنید، مثلاً در استرالیا یا آرژانتین، ماه را برعکس می‌بینید: هلالی که بزرگ می‌شود از سمت چپش روشن است، نه از سمت راستش. ترتیب شکل‌ها همه‌جا یکی است.

در خانه امتحان کنید

چراغ (خورشید) و پرتقال (ماه) را لازم دارید. این بار سر شما زمین است.

1. چراغ را در یک طرف اتاقی تاریک بگذارید و چند قدم دورتر از آن بایستید.
2. پرتقال را با دست دراز، کمی بالاتر از سرتان نگه دارید تا سرتان جلوی نور را نگیرد.
3. رو به چراغ بایستید و پرتقال را جلوی چراغ بگیرید: طرف تاریکش را می‌بینید. این ماه نو است.
4. آهسته به سمت چپ بچرخید و پرتقال را همیشه جلوی صورتتان نگه دارید. ببینید که اول هلالی باریک از نور روی آن پیدا می‌شود، بعد نیمه، و وقتی پشتتان به چراغ است، پرتقال کاملاً روشن است.
5. آن‌قدر بچرخید تا دوباره رو به چراغ باشید. نور کم‌کم کوچک می‌شود تا دیگر دیده نشود.

یک دور کامل چرخیدن شما یک ماه است.

واژه‌های این درس

• شکل‌های ماه - شکل‌های گوناگونی که ماه در طول یک ماه پیدا می‌کند
• ماه نو - وقتی ماه میان زمین و خورشید است و آن را نمی‌بینیم
• ماه کامل - وقتی ماه آن سوی زمین، رو به روی خورشید است و همه‌ی نیمه‌ی روشنش را می‌بینیم
• هلال - کمان باریکی از ماه
• رو به افزایش / رو به کاهش - وقتی بخش روشن ماه بزرگ‌تر / کوچک‌تر می‌شود

ایده‌ی اصلی

خورشید همیشه نیمی از ماه را روشن می‌کند. وقتی ماه دور زمین می‌گردد، ما بخش بیشتر یا کمتری از آن نیمه‌ی روشن را می‌بینیم: از هیچ (ماه نو) تا همه‌اش (ماه کامل) و دوباره برعکس، تقریباً هر ۲۹ روز و نیم.