فلزها و نافلزها

خانواده‌ی تام برنج را در قابلمه‌ای فلزی با دسته‌ای پلاستیکی می‌پزند. در درس «مواد و ویژگی‌هایشان» دیدیم چرا: فلز گرمای اجاق را به برنج می‌رساند، و دسته‌ی پلاستیکی آن‌قدر خنک می‌ماند که بشود آن را گرفت. آهن، مس، آلومینیم و طلا همه فلزند، و همه عنصرند. اکسیژن، کربن و گوگرد هم عنصرند، اما هیچ شباهتی به فلزها ندارند. آیا می‌شود عنصرها را در دو گروهِ بزرگ دسته‌بندی کرد؟

فلزها چه ویژگی‌هایی دارند؟

فلز (metal) عنصری است که:

• وقتی تمیز است یا تازه بریده شده، براق است
• گرما و برق را خوب از خودش رد می‌کند: برای همین قابلمه و سیمِ برق را از فلز می‌سازند
• خم‌شو است: می‌شود با چکش پهنش کرد یا آن را به شکلِ سیم درآورد، بی‌آن‌که تکه‌تکه شود
• اغلب سنگین و سخت است، و وقتی به آن ضربه بزنید صدای زنگ می‌دهد

بیشترِ عنصرها فلزند، حدود چهار تا از هر پنج تا. تقریباً همه‌ی فلزها در دمای اتاق جامدند. استثنای معروف جیوه است، فلزی که مایع است.

یک چیز هست که همه‌ی فلزها ندارند. خیلی‌ها فکر می‌کنند هر فلزی به آهن‌ربا می‌چسبد. در واقع فقط چند فلز می‌چسبند، بیش از همه آهن (و فولاد، که بیشترش آهن است). آلومینیم، مس، طلا و نقره اصلاً به آهن‌ربا نمی‌چسبند.

نافلزها چه ویژگی‌هایی دارند؟

نافلز (non-metal) عنصری است که فلز نیست. نافلزها خیلی بیشتر از فلزها با هم فرق دارند. بسیاری از آن‌ها گازند، مثلِ اکسیژن و نیتروژنِ هوا. یکی از آن‌ها، بُرم، مایع است. نافلزهای جامد، مثلِ کربن و گوگرد، معمولاً کدرند، نه براق، و به‌جای خم شدن خُرد می‌شوند یا می‌شکنند. بیشترِ نافلزها گرما و برق را بد از خودشان رد می‌کنند.

تصویر: گوگرد دورِ دهانه‌ای بخارآلود روی یک آتشفشان (تصویرسازی). گوگرد کلوخه‌های زردِ کدر و شکننده می‌سازد.

جایشان در جدول

جدول تناوبی این دو گروه را در یک نگاه نشان می‌دهد. فلزها سمتِ چپ و همه‌ی وسطِ جدول را پر کرده‌اند. نافلزها سمتِ راست‌اند، و خطی که مثلِ پلکان پایین می‌آید آن‌ها را از فلزها جدا می‌کند. هیدروژن هم نافلز است، با این‌که بالا سمتِ چپ نشسته. چند عنصرِ درست کنارِ پلکان چیزی میانِ این دو گروه‌اند و کمی به هر دو شبیه‌اند.

در خانه امتحان کنید

1. چند چیز جمع کنید: یک میخِ آهنی یا یک گیره‌ی کاغذِ فولادی، تکه‌ای فویلِ آشپزخانه، یک مداد، یک قاشقِ پلاستیکی، و اگر داشتید یک سکه.
2. یک آهن‌ربای یخچالی را نزدیکِ هر کدام بگیرید.
3. کدام‌ها به آهن‌ربا می‌چسبند؟ کدام‌ها براق‌اند؟ کدام‌ها بی‌آن‌که بشکنند خم می‌شوند؟

میخ یا گیره به آهن‌ربا می‌چسبد. فویل هم فلز است، براق و خم‌شو، اما نمی‌چسبد. مغزِ خاکستریِ مداد کربن است، یک نافلز: کدر است و زود می‌شکند.

واژه‌های این درس

• فلز (metal) - عنصری که معمولاً براق و خم‌شو است و گرما و برق را خوب از خودش رد می‌کند، مثلِ آهن، مس یا طلا
• نافلز (non-metal) - عنصری که فلز نیست؛ بسیاری از نافلزها گازند، و نافلزهای جامد معمولاً کدر و شکننده‌اند، مثلِ کربن یا گوگرد

ایده‌ی اصلی

بیشترِ عنصرها فلزند: براق، خم‌شو، و رسانای خوبِ گرما و برق. نافلزها در سمتِ راستِ جدول تناوبی‌اند و با فلزها خیلی فرق دارند. فقط چند فلز، مثلِ آهن، به آهن‌ربا می‌چسبند.