مواد و ویژگی‌هایشان
کوفی دارد سوپ درست می‌کند. قابلمه‌ای که روی اجاق است فلزی است، اما دسته‌اش چوبی است. پنجره‌ی بالای اجاق شیشه‌ای است و قاشقی که در دستِ کوفی است پلاستیکی. چرا در یک آشپزخانه‌ی کوچک این‌همه جنسِ مختلف هست؟ چرا کلِ قابلمه را از چوب نمی‌سازند، یا پنجره را از فلز؟
شیء و جنس
قاشق یک شیء است: چیزی که شکلی دارد و کاری از آن برمی‌آید. چیزی که قاشق از آن ساخته شده، جنسِ آن است (material). یک شیء را می‌شود از جنس‌های مختلف ساخت. قاشق می‌تواند فولادی، چوبی یا پلاستیکی باشد و باز هم قاشق است.
همه‌ی مواد ماده‌اند. در درس «ماده چیست؟» دیدیم که ماده جرم دارد و جا اشغال می‌کند. اما هر جنسی رفتارِ خودش را دارد.
ویژگی‌ها
کلمه‌هایی که رفتارِ یک ماده را توصیف می‌کنند، ویژگی‌های (properties) آن‌اند. ویژگی چیزی است که می‌شود آن را دید یا آزمایش کرد. چند نمونه:
- سخت یا نرم: می‌شود آن را خراش داد یا له کرد؟
- خم‌شو یا سفت: خم می‌شود یا می‌شکند؟
- براق یا مات: نور از رویش برمی‌گردد؟
- شفاف یا کدر: می‌شود از پشتش دید؟
- گرما را از خودش رد می‌کند یا نه: اگر یک سرش را گرم کنیم، زود داغ می‌شود؟
- آهن‌ربا جذبش می‌کند یا نه: آهن‌ربا به آن می‌چسبد؟
- روی آب می‌ماند یا فرو می‌رود: در کاسه‌ای آب چه می‌شود؟
درباره‌ی آهن‌ربا مراقب باشید. خیلی‌ها فکر می‌کنند آهن‌ربا به هر فلزی می‌چسبد، اما این‌طور نیست. آهن‌ربا به آهن و فولاد می‌چسبد، اما به قوطیِ آلومینیومی، انگشترِ طلا و بیشترِ سکه‌ها نمی‌چسبد.
ماده‌ی مناسب برای هر کار
حالا آشپزخانه‌ی کوفی معنا پیدا می‌کند. قابلمه فلزی است، چون فلز گرما را زود از شعله به سوپ می‌رساند و روی اجاق ذوب نمی‌شود و نمی‌سوزد. دسته چوبی است، چون چوب گرما را زود رد نمی‌کند، پس آن‌قدر خنک می‌ماند که بشود گرفتش. پنجره شیشه‌ای است، چون شیشه شفاف است و جلوی باران را می‌گیرد.
قابلمه‌ی کاغذی آتش می‌گیرد. دسته‌ی فلزی دستتان را می‌سوزاند. انتخابِ جنس یعنی بپرسیم آن کار به چه ویژگی‌هایی نیاز دارد.
در خانه امتحان کنید
- شش چیزِ کوچک از جنس‌های مختلف جمع کنید: یک قاشقِ فلزی، یک گیره یا قاشقِ چوبی، یک درِ پلاستیکی، یک سکه، کمی فویلِ آلومینیومی و یک کشِ لاستیکی.
- هر کدام را آزمایش کنید: خم می‌شود؟ براق است؟ آهن‌ربای یخچال به آن می‌چسبد؟ در کاسه‌ای آب روی آب می‌ماند؟
- جواب‌ها را در جدولی بنویسید، برای هر شیء یک ردیف.
مراقب باشید
پیش از این‌که چیزی را در آب بگذارید از یک بزرگ‌تر بپرسید، و هیچ وسیله‌ی برقی‌ای را آزمایش نکنید.
به جدولتان نگاه کنید. احتمالاً آهن‌ربا فقط به یکی دو چیز چسبیده است، با این‌که چند تا از آن‌ها فلزی بودند.
واژه‌های این درس
- جنس - چیزی که یک شیء از آن ساخته شده، مثلِ چوب، فلز، شیشه یا پلاستیک
- ویژگی - چیزی درباره‌ی یک ماده که می‌شود دید یا آزمایش کرد، مثلِ سخت بودن، براق بودن یا جذب شدن به آهن‌ربا
ایده‌ی اصلی
هر شیء از جنسی ساخته شده و هر جنس ویژگی‌های خودش را دارد. جنسِ مناسبِ هر کار را بر اساسِ ویژگی‌هایش انتخاب می‌کنیم: فلز برای قابلمه، چوب برای دسته، شیشه برای پنجره.