لیوان شکسته

درباره‌ی این ویدیو

آنا دستش را به سوی نان دراز می‌کند که دستش به لیوانی می‌خورد و لیوان از روی میز می‌افتد و روی زمین می‌شکند. همه می‌دانند چه شد: دست آنا لیوان را انداخت، و افتادن آن را شکست. ما تمام روز درباره‌ی تقریباً همه چیز می‌گوییم «باعثش شد». اما این‌که چیزی چیز دیگری را پیش بیاورد یعنی چه؟

وقتی چیزی چیز دیگری را پیش می‌آورد، به اولی علت و به آنچه پیش می‌آورد معلول می‌گویند. ضربه علت است و افتادن معلول؛ بعد افتادن هم علت است و لیوان شکسته معلولش. علت‌ها و معلول‌ها زنجیره می‌سازند.

این‌که چیزی پس از چیز دیگری بیاید ثابت نمی‌کند اولی علت دومی بوده: خروس هر روز پیش از طلوع آواز می‌خواند، اما خورشید را بالا نمی‌آورد. آزمون خوبی این است که بپرسی: اگر نبود، باز هم پیش می‌آمد؟ بی ضربه، لیوان روی میز می‌ماند، پس ضربه علت افتادن بود؛ بی خروس، خورشید باز هم طلوع می‌کند. بیشتر معلول‌ها علت‌های زیادی دارند. نادیا کبریتی می‌کشد و هیزم خشک را روشن می‌کند: بی کبریت، هیزم خشک یا هوا آتشی نیست، پس هر سه از آزمون می‌گذرند. با این حال اگر بپرسند «علت آتش چه بود؟» می‌گوییم «نادیا روشنش کرد». معمولاً علتی را برمی‌گزینیم که غیرعادی بود یا کسی انجامش داد؛ هوا همیشه هست.

آزمون خوب کار می‌کند، اما نه همیشه. لئو و تام هر کدام درست در یک لحظه سنگی به سوی پنجره‌ای کهنه پرتاب می‌کنند و هر دو سنگ به آن می‌خورند. اگر سنگ لئو نبود، پنجره می‌شکست؟ بله، به خاطر سنگ تام. اگر سنگ تام نبود؟ بله، به خاطر سنگ لئو. پس طبق آزمون هیچ‌کدام از دو سنگ علت شکستن نبود، در حالی که حتماً هر دو بودند. فیلسوف‌ها هنوز دارند روی این کار می‌کنند که علت، فراتر از آزمون، چیست. این ویدیو همراه درس «علت چیست؟» در دوره‌ی متافیزیک، سطح ۱ در Knaph است.

متن گفتار

1. ۰:۰۰دست آنا به لیوانی می‌خورد. لیوان می‌افتد و می‌شکند.
2. ۰:۰۵ضربه علت است، افتادن معلولش. علت‌ها زنجیره می‌سازند.
3. ۰:۱۱آزمون، اگر نبود باز پیش می‌آمد؟ خورشید بی خروس هم طلوع می‌کند.
4. ۰:۱۷بی کبریت، هیزم یا هوا آتشی نیست. اما می‌گوییم نادیا روشنش کرد.
5. ۰:۲۳دو سنگ با هم به پنجره می‌خورند. طبق آزمون، هیچ‌کدام علت نبود.
6. ۰:۲۹چه چیزی چیزی را پیش می‌آورد؟