سه پنجره‌ی شکسته

درباره‌ی این ویدیو

پنجره‌ی مدرسه شکسته است و سه پسر نزدیکش بودند. لئو چون عصبانی بود توپی به آن پرت کرد. پای تام به بند کفشش گیر کرد و به پنجره خورد. دن را پسرِ بزرگ‌تری هل داد و به پنجره کوبید. پنجره هر بار به همان اندازه شکسته است، اما معلم فقط از دست لئو ناراحت است. این منصفانه است؟ و چرا؟

وقتی کسی آدمِ درستی برای سرزنش به خاطر کار بدی است که کرده، یا برای ستایش به خاطر کار خوبی، می‌گوییم مسئول آن است. لئو مسئول پنجره‌ی شکسته است. تام نیست: اتفاقی بود. دن هم نیست: پسر بزرگ‌تر مسئول است. ارسطو، فیلسوف یونانی، حدود ۲٬۳۵۰ سال پیش، متوجه دو آزمونی شد که به کار می‌بریم. کسی را برای کاری که کرده سرزنش نمی‌کنیم اگر مجبور بوده آن را بکند، یا اگر نمی‌دانسته چه می‌کند. دن از آزمون اول رد می‌شود: هلش دادند. تام از آزمون دوم: نمی‌خواست بیفتد و نمی‌دانست می‌افتد. لئو از هر دو می‌گذرد.

حالا موجبیت را برگردان. اگر همه چیز را آنچه پیش‌تر بوده معلوم کند، خشم لئو و پرتابش هم معلوم بود، درست مثل هل خوردن دن. آیا لئو واقعاً بیش از دن مسئول است؟ یک جواب: بله، طبق آزمون‌های ارسطو. لئو خودش آن را کرد، از خشم خودش، و می‌دانست چه می‌کند؛ دن را کس دیگری مجبور کرد؛ این فرق هست، چه جهان مثل ساعت باشد چه نباشد. آنچه به حساب می‌آید این است که علت خواسته‌های خودت بوده یا نه، نه این‌که علتی بوده یا نه. جواب دیگر: نه، نه به عمیق‌ترین معنا. اگر لئو نمی‌توانست کار دیگری بکند، سرزنش کردنش طوری که انگار می‌توانست ناعادلانه است؛ باز هم می‌شود جلوی شکستن پنجره‌های بیشتر را گرفت و کمکش کرد با خشمش کنار بیاید، همان‌طور که از خود در برابر توفان محافظت می‌کنیم بی‌آن‌که توفان را سرزنش کنیم. معمایش: انگار جایی برای ستایش هم نمی‌گذارد، حتی برای آدم شجاع یا مهربان.

این ویدیو همراه درس «ستایش و سرزنش» در دوره‌ی متافیزیک، سطح ۱ در Knaph است.

متن گفتار

1. ۰:۰۰سه پنجره می‌شکنند. لئو از خشم توپ زد. تام لیز خورد. دن را هل دادند.
2. ۰:۰۵آزمون‌های ارسطو. مجبور بودی؟ می‌دانستی چه می‌کنی؟
3. ۰:۱۱لئو از هر دو می‌گذرد، پس مسئول است. تام و دن نه.
4. ۰:۱۷اما اگر موجبیت درست باشد، خشم لئو هم معلوم بود، مثل هل خوردن دن.
5. ۰:۲۳بله، خشم خودش بود. یا نه، نه عمیقاً. اما آن وقت ستایشی هم نیست.
6. ۰:۲۹سرزنش به اختیار نیاز دارد؟