کُنده کجا رفت؟

درباره‌ی این ویدیو

خانواده‌ای شب آتشی روشن می‌کند و صبح از تلِ کُنده‌های سنگین فقط مشتی خاکسترِ خاکستری مانده است. یک کُنده را روی ترازوی آشپزخانه بگذارید؛ شاید ۱٬۵۰۰ گرم نشان دهد، و خاکسترش فقط ۳۰ گرم. انگار بیشترِ چوب نابود شده است. اما نشده. سوختن یک واکنش شیمیایی است: چوب با اکسیژنِ هوا واکنش می‌دهد و به فراورده‌های تازه تبدیل می‌شود، بیشتر کربن دی‌اکسید و بخار آب. این‌ها گازهایی‌اند که دیده نمی‌شوند، و بالا رفتند و در آسمان پخش شدند.

برای آزمودنش باید همه‌ی گاز را هم به دام انداخت و وزن کرد. در دهه‌ی ۱۷۷۰، شیمی‌دانِ فرانسوی، آنتوان لاووازیه، واکنش‌ها را درون ظرف‌های شیشه‌ایِ دربسته انجام داد تا هیچ گازی وارد یا خارج نشود، و ظرف‌ها را پیش و پس از واکنش با دقت وزن کرد. بارها و بارها جرمِ کل تغییر نکرد، با این‌که ماده‌ها به ماده‌های دیگری تبدیل شده بودند. او در کتابش در سالِ ۱۷۸۹ این را قاعده‌ای کرد: در واکنش شیمیایی هیچ چیز از هیچ ساخته نمی‌شود و هیچ چیز گم نمی‌شود. امروز به آن پایستگی جرم می‌گوییم.

در خانه هم می‌شود دیدش: کمی سرکه در یک بطری، و جوش‌شیرین در بادکنکی روی دهانه‌اش. گازی که واکنش می‌سازد در بادکنک می‌ماند، پس ترازو تقریباً همان عدد را نشان می‌دهد. گاز را بیرون بدهید تا عدد پایین بیاید. میخی که زنگ می‌زند انگار برعکس قاعده را می‌شکند: سنگین‌تر می‌شود، چون زنگ از آهن، اکسیژن و آب ساخته می‌شود. هر وقت به نظر برسد جرمی پیدا یا گم شده، گازی بی‌آن‌که وزن شود وارد یا خارج شده است. این ویدیو همراهِ درسِ «هیچ چیز گم نمی‌شود» در شیمی، سطح ۱، در Knaph است.

متن گفتار

1. ۰:۰۰یک کُنده هزار و پانصد گرم است. بعد از آتش، خاکسترش فقط سی گرم است. بقیه‌اش کجا رفت؟
2. ۰:۰۸بیشترِ چوب به کربن دی‌اکسید و بخار آب تبدیل شد. گازهایی که دیده نمی‌شوند و به آسمان می‌روند.
3. ۰:۱۷در دهه‌ی ۱۷۷۰، لاووازیه واکنش‌ها را در شیشه‌ی دربسته وزن کرد. جرم هیچ‌وقت تغییر نکرد.
4. ۰:۲۶بادکنکی روی بطری بگذارید. گاز در آن می‌ماند و عدد ثابت است. گاز را رها کنید تا عدد پایین بیاید.
5. ۰:۳۷میخی که زنگ می‌زند سنگین‌تر می‌شود. جرمِ اضافه از هوا و آب آمده است.
6. ۰:۴۲هیچ چیز گم نمی‌شود. گازی وارد یا خارج شده است.