ماده‌ی تازه از ماده‌ی کهنه

درباره‌ی این ویدیو

یک میخِ آهنی یا زنجیرِ دوچرخه را یک زمستان زیرِ باران بگذارید؛ پوسته‌ای نارنجی‌قهوه‌ای و ورقه‌ورقه رویش می‌نشیند. این پوسته نه خاک است و نه رنگ. زنگ است، و قبلاً آنجا نبود. ماده‌ای تازه ساخته شده است.

شیمی‌دان‌ها به این واکنش شیمیایی می‌گویند: ماده‌ها به هم می‌رسند و به ماده‌هایی دیگر تبدیل می‌شوند. به ماده‌هایی که از آن‌ها شروع می‌کنیم واکنش‌دهنده می‌گویند و به ماده‌های تازه‌ای که به دست می‌آیند فراورده. برای زنگ، واکنش‌دهنده‌ها آهن‌اند، گازی در هوا به نامِ اکسیژن، و آب؛ فراورده زنگ است. واکنش را با یک پیکان می‌نویسیم که آن را «تبدیل می‌شود به» می‌خوانیم: آهن + اکسیژن + آب ← زنگ. زنگ هیچ شباهتی به آهن ندارد. آهن سخت و خاکستری و محکم است؛ زنگ نارنجی‌قهوه‌ای، شکننده و سست. زنگ زدن آهسته است، اما واکنش‌های دیگر در کمتر از یک ثانیه انجام می‌شوند.

ساخته شدنِ ماده‌ی تازه را نمی‌شود دید، اما اغلب نشانه‌هایش پیداست: حبابِ گازی که قبلاً نبود، مثلِ جوش‌شیرین که در سرکه کف می‌کند؛ رنگی تازه، مثلِ سیبِ بریده که قهوه‌ای می‌شود؛ گرما یا نور، مثلِ شعله‌ی شمع؛ بویی تازه، مثلِ شیرِ ترشیده؛ یا جامدی که در مایعی شفاف پیدا می‌شود.

نشانه سرنخ است، نه دلیل. آبی که در قابلمه می‌جوشد حباب می‌دهد اما هنوز آب است، و لامپ بی‌آنکه چیزی تازه بسازد نور می‌دهد. محکِ اصلی این است که آیا ماده‌ای تازه ساخته شده یا نه.

متن گفتار

1. ۰:۰۰میخِ آهنی زیرِ باران پوسته‌ای نارنجی می‌گیرد. نه خاک است، نه رنگ. زنگ است، و قبلاً نبود.
2. ۰:۰۹آهن، اکسیژنِ هوا و آب واکنش‌دهنده‌اند. به فراورده‌ای تازه تبدیل می‌شوند، زنگ. زنگ هیچ شباهتی به آهن ندارد.
3. ۰:۲۰دنبالِ نشانه‌ها بگرد. حباب، رنگِ تازه، گرما یا نور، بوی تازه، یا جامدی که پیدا می‌شود.
4. ۰:۳۲اما آبِ جوش هم حباب می‌دهد و هنوز آب است. نشانه سرنخ است. محک، ماده‌ی تازه است.
5. ۰:۴۱در واکنش، ماده‌ی کهنه به ماده‌ی تازه تبدیل می‌شود.