سه چیزِ اضافه

درباره‌ی این ویدیو

چرا ساقه‌ی تازه‌ی کرفس با صدای ترق می‌شکند و چرا گلدانی که آبش نداده‌اید برگ‌هایش آویزان می‌شود؟ هر دو به یاخته‌هایی برمی‌گردد که گیاه از آن‌ها ساخته شده، و به فرقِ آن‌ها با یاخته‌های بدن شما.

یاخته‌های گیاهی و جانوری روی یک نقشه ساخته شده‌اند. هر دو غشای یاخته دارند که دور لبه کشیده شده، سیتوپلاسم در درون، هسته‌ای که دی‌ان‌اِی را نگه می‌دارد، میتوکندری‌هایی که انرژی آزاد می‌کنند و ریبوزوم‌هایی که پروتئین می‌سازند. اما یاخته‌ی گیاهی سه بخش دارد که یاخته‌ی جانوری ندارد.

اولی دیواره‌ی یاخته است: لایه‌ای سفت بیرونِ غشا که بیشترش از سلولز ساخته شده، ماده‌ای محکم که از قند درست شده است. دیواره از یاخته محافظت می‌کند و به آن شکل می‌دهد؛ برای همین یاخته‌های گیاهی شبیه جعبه‌اند و کرفس ترق صدا می‌دهد. دومی کلروپلاست‌ها هستند، بخش‌های کوچک و سبزی که نور را می‌گیرند و با آن غذا می‌سازند: قندی از آب و کربن‌دی‌اکسید. این کار فتوسنتز نام دارد و رنگ سبزِ برگ‌ها از همین‌هاست. همه‌ی یاخته‌های گیاه کلروپلاست ندارند: یاخته‌ی ریشه، که زیر خاک و در تاریکی است، هیچ ندارد. سومی یک واکوئول بزرگ است، کیسه‌ای پر از مایعی آبکی که بیشترِ فضای یاخته را گرفته. وقتی پر است به دیواره فشار می‌آورد و یاخته را سفت نگه می‌دارد؛ وقتی گیاه کم‌آب می‌شود، واکوئول‌ها آب از دست می‌دهند و گیاه پژمرده می‌شود.

باوری رایج می‌گوید گیاهان به‌جای میتوکندری کلروپلاست دارند. اما یاخته‌های گیاهی هر دو را دارند: کلروپلاست‌ها با نور غذا می‌سازند و میتوکندری‌ها انرژیِ ذخیره‌شده در همان غذا را آزاد می‌کنند، شب و روز.

باکتری‌ها نوع دیگری از یاخته‌اند. غشا، سیتوپلاسم و ریبوزوم دارند، اما هسته ندارند: دی‌ان‌اِی‌شان آزادانه در سیتوپلاسم است. خیلی کوچک‌تر هم هستند، حدود ۰٫۱ تا ۵ میکرومتر، در حالی که یاخته‌های گیاهی و جانوری معمولاً ۱۰ تا ۱۰۰ میکرومترند. به یاخته‌های بی‌هسته پروکاریوت می‌گویند و به یاخته‌های هسته‌دار یوکاریوت.

این ویدیو همراه درس «یاخته‌ی گیاهی و یاخته‌ی جانوری» در دوره‌ی زیست‌شناسی، سطح ۱ در ناف است.

متن گفتار

1. ۰:۰۰ساقه‌ی تازه‌ی کرفس را خم کنید، می‌شکند. گلدان را آب ندهید، آویزان می‌شود. هر دو به یاخته‌های گیاه برمی‌گردد.
2. ۰:۱۰یاخته‌های گیاهی و جانوری روی یک نقشه ساخته شده‌اند، با غشا، سیتوپلاسم، هسته، میتوکندری و ریبوزوم. اما یاخته‌ی گیاهی سه چیزِ اضافه دارد.
3. ۰:۲۲اول، دیواره‌ی یاخته بیرونِ غشا، که بیشترش از سلولز است، ماده‌ای محکم که از قند درست شده. به یاخته شکل می‌دهد. برای همین کرفس ترق صدا می‌دهد.
4. ۰:۳۴دوم، کلروپلاست‌ها. این بخش‌های سبز نور را می‌گیرند و با آن غذا می‌سازند، قندی از آب و کربن‌دی‌اکسید. یاخته‌ی ریشه، در تاریکیِ خاک، هیچ ندارد.
5. ۰:۴۶سوم، یک واکوئول بزرگ، کیسه‌ای پر از مایعی آبکی. وقتی پر است، به دیواره فشار می‌آورد و یاخته را سفت نگه می‌دارد. کم‌آب که شود، کوچک می‌شود و گیاه پژمرده.
6. ۱:۰۰آیا یاخته‌ی گیاهی به‌جای میتوکندری کلروپلاست دارد؟ نه. هر دو را دارد، و میتوکندری‌ها شب و روز انرژیِ غذا را آزاد می‌کنند.
7. ۱:۱۰باکتری‌ها باز فرق دارند. باکتری هسته ندارد. دی‌ان‌اِی‌اش آزادانه در سیتوپلاسم است. و خیلی کوچک‌تر است، ۰٫۱ تا ۵ میکرومتر، در برابرِ ۱۰ تا ۱۰۰.
8. ۱:۲۲نقشه یکی است. یاخته‌ی گیاهی سه چیزِ اضافه دارد و باکتری اصلاً هسته ندارد.