کوبیدند یا خوردند

درباره‌ی این ویدیو

در سالِ ۱۹۷۴ دو روان‌شناس، الیزابت لافتوس و جان پالمر، فیلم‌های کوتاهی از تصادفِ ماشین‌ها را به چند دانشجو نشان دادند. بعد از همه یک سؤال پرسیدند، فقط با یک کلمه‌ی متفاوت. از بعضی پرسیدند: وقتی ماشین‌ها به هم کوبیدند، تقریباً با چه سرعتی می‌رفتند؟ از بقیه پرسیدند: وقتی به هم خوردند. دانشجوهایی که «کوبیدند» شنیده بودند سرعتِ بیشتری حدس زدند، با این‌که همه همان فیلم را دیده بودند.

یک هفته بعد دانشجوها برگشتند و از آن‌ها پرسیدند: شیشه‌ی شکسته دیدید؟ در فیلم هیچ شیشه‌ی شکسته‌ای نبود. حدودِ یک نفر از هر سه نفرِ گروهِ «کوبیدند» گفت بله، در برابرِ حدودِ یک نفر از هر هفت نفرِ بقیه. آن کلمه فقط یک حدس را عوض نکرده بود. چیزی به خاطره اضافه کرده بود.

حافظه مثلِ فیلم نیست. هر بار که چیزی را به یاد می‌آورید، ذهن صحنه را از تکه‌ها از نو می‌سازد، و همه‌ی تکه‌ها از خودِ اتفاق نمی‌آیند. چیزی که بعد از آن پیش می‌آید، مثلِ یک سؤال، حرفِ یک دوست یا یک عکس، هم می‌تواند واردِ خاطره شود. به سؤالی که جوابِ دلخواهش را در خودش دارد سؤالِ جهت‌دار می‌گویند، و وقتی اطلاعاتی که بعد از یک اتفاق می‌گیرید خاطره‌تان را از آن عوض می‌کند، به آن اثرِ اطلاعاتِ نادرست می‌گویند. این اثر می‌تواند خیلی پیش برود: در سالِ ۱۹۹۵ الیزابت لافتوس و جکلین پیکرل چند ماجرای کوتاه از کودکیِ آدم‌ها را، که از خانواده‌هایشان جمع کرده بودند، برایشان تعریف کردند. یکی ساختگی بود: گم شدن در یک مرکزِ خرید. بعد از چند گفت‌وگو، حدودِ یک‌چهارمِ آن‌ها دست‌کم بخشی از آن را به یاد آوردند.

برای همین شاهدهایی که پیش از حرف زدن با پلیس با هم حرف می‌زنند ممکن است همه یک جزئیاتِ نادرست را به یاد بیاورند، و فیلمی که درباره‌اش با دوستی حرف زده‌اید با صحنه‌هایی که او تعریف کرده قاطی می‌شود. دو عادت کمک می‌کند: زود بنویسید، پیش از آن‌که درباره‌اش با کسی حرف بزنید، و سؤالِ باز بپرسید، مثلِ «چه دیدی؟»، نه «ماشین خیلی تند می‌رفت، نه؟»

متن گفتار

1. ۰:۰۰دانشجوها یک فیلم از دو ماشین دیدند. بعد یک کلمه عوض شد.
2. ۰:۰۵وقتی ماشین‌ها به هم کوبیدند چقدر سرعت داشتند؟ یا وقتی به هم خوردند؟
3. ۰:۱۱هفته‌ی بعد، شیشه‌ی شکسته؟ یکی از سه نفر گفت بله، در برابرِ یکی از هفت.
4. ۰:۱۷خاطره از تکه‌ها از نو ساخته می‌شود. یک سؤال یا یک قصه واردش می‌شود.
5. ۰:۲۳سالِ ۱۹۹۵، یک‌چهارم روزی ساختگی را به یاد آوردند، گم شدن در مرکزِ خرید.
6. ۰:۲۹زود بنویسید. بپرسید، چه دیدی؟
7. ۰:۳۵خاطره را می‌شود بعد از اتفاق عوض کرد.