درختِ وارونه

درباره‌ی این ویدیو

نفستان را نگه دارید و بشمارید. بیشترِ آدم‌ها حدودِ نیم دقیقه که بگذرد میلی به نفس کشیدن حس می‌کنند که آن‌قدر بیشتر می‌شود تا تسلیم شوند. بدن «هوا» را به طورِ کلی نمی‌خواهد: یک گاز از آن را می‌خواهد، اکسیژن، و می‌خواهد از گازی دیگر خلاص شود، کربن‌دی‌اکسید.

وقتی نفس می‌کشید، هوا از نای پایین می‌رود، لوله‌ای در گردنتان. در سینه نای دو شاخه می‌شود، یکی برای هر شش، و هر شاخه بارها و بارها به لوله‌های باریک‌تر تقسیم می‌شود، مثلِ درختی وارونه. در انتهای باریک‌ترین لوله‌ها خوشه‌هایی از کیسه‌های هواییِ بسیار ریز (حبابک‌ها) هست؛ شش‌ها صدها میلیون از آن‌ها دارند.

دورِ هر کیسه‌ی هوایی توری از مویرگ‌ها، ریزترین رگ‌ها، پیچیده است. دیواره‌ی کیسه‌ی هوایی فقط یک یاخته ضخامت دارد و دیواره‌ی مویرگ هم همین‌طور، پس گازها مستقیم از هر دو می‌گذرند. اکسیژن از هوا وارد خون می‌شود و خون آن را به همه‌ی یاخته‌ها می‌برد. کربن‌دی‌اکسید، گازِ زائدی که یاخته‌ها می‌سازند، از خون به کیسه‌ی هوایی می‌رود و بیرونش می‌دهید. به این جابه‌جایی تبادل گازها می‌گویند.

نفس کشیدن و تنفس یاخته‌ای یکی نیستند. نفس کشیدن یعنی جابه‌جا کردنِ هوا به درون و بیرونِ شش‌ها؛ تنفس یاخته‌ای کاری است که یاخته‌ها با اکسیژن می‌کنند، یعنی آزاد کردنِ انرژی از غذا. شش‌ها ماهیچه‌ای از خودشان ندارند: پرده‌ی ماهیچه‌ایِ گنبدی‌شکلی زیرِ آن‌ها، دیافراگم، منقبض و صاف می‌شود تا هوا را به درون بکشد و شل می‌شود تا هوا را بیرون بفرستد. یک بزرگسال در حالِ استراحت حدود ۱۲ تا ۱۸ بار در دقیقه نفس می‌کشد. این ویدیو همراهِ درسِ «شش‌ها و نفس کشیدن» در دوره‌ی زیست‌شناسی، سطح ۱ در ناف است.

متن گفتار

1. ۰:۰۰نفستان را نگه دارید. بدن زود یک گاز از هوا را می‌خواهد و می‌خواهد از گازی دیگر خلاص شود.
2. ۰:۱۰هوا از نای پایین می‌رود. نای دو شاخه می‌شود و باز و باز شاخه می‌شود، مثلِ درختی وارونه. در انتها صدها میلیون کیسه‌ی هواییِ ریز هست.
3. ۰:۲۶دورِ هر کیسه‌ی هوایی رگ‌های ریز پیچیده و هر دو دیواره فقط یک یاخته ضخامت دارند. اکسیژن وارد خون می‌شود و کربن‌دی‌اکسید بیرون می‌آید. این تبادل گازهاست.
4. ۰:۴۶نفس کشیدن همان تنفس یاخته‌ای نیست. نفس کشیدن هوا را جابه‌جا می‌کند. تنفس یاخته‌ای کاری است که یاخته‌ها با اکسیژن می‌کنند تا از غذا انرژی بگیرند.
5. ۰:۵۸شش‌ها ماهیچه ندارند. دیافراگم زیرِ آن‌ها منقبض می‌شود تا هوا وارد شود و شل می‌شود تا بیرون برود، در حالِ استراحت حدود ۱۲ تا ۱۸ بار در دقیقه.
6. ۱:۱۴نفس کشیدن هوا را به کیسه‌های ریزی می‌رساند که در آن‌ها اکسیژن به خون می‌رسد.